Telewizja i przemoc

Pod wpływem mass mediów zmieniły się wyobrażenia na temat czasu i przestrzeni, a także procesu komunikowania. Łatwość, dostępność i natychmiastowość informacji zapewnia człowiekowi możliwość orientacji we współczesnym świecie, powoduje zmiany w uznawanych dotąd wartościach w stosunkach międzyludzkich i zwyczajach, a także powoduje proces akceleracji i przyśpieszenia zmian w zakresie edukacji. To właśnie mass media stały się swoistym środkiem wychowawczym – źródłem wielorakich wiadomości i przeżyć wywierających wpływ na rozwijanie zainteresowań współczesnego kształtowanie postaw (Gajda J., Juszczyk S., Siemieniecki B., Wenta K., s.110).

Osobowość współczesnego pokolenia w coraz większym stopniu kształtowana jest przez wpływy i bodźce rozwojowe działające poza szkołą. Jesteśmy świadkami powstania nowej rzeczywistości wychowawczej, wśród której szczególne miejsce przypada mass mediom, głównie telewizji (Zając A., 1996, s.95).

Telewizja coraz częściej jest nieodłączną częścią naszego życia. Stąd też nieuchronnie wpływa na kształt i sposób funkcjonowania wielu ludzi w społeczeństwie (Hałaj J., Pietrzak H., 2000, s.56 ). Żyjemy w czasach, w których środki masowego przekazu wdzierają się w życie codzienne człowieka, narzucają mu swoją wszechobecność wszędzie: w domu, na ulicy, w szkole, środkach komunikacji, w miejscach pracy, odpoczynku (Hołyst B., 1989, s.505).

W miarę dorastania dziecka rozszerza się krąg oddziaływań wychowawczych. Najpierw jest to rodzina, która rozpoczyna długi proces przygotowania dzieci do życia poprzez kształtowanie określonych ról społecznych, systemu wartości, norm postępowania i niezależnie od swoich możliwości i warunków materialnych, kulturalnych, statusu społecznego, zaspokaja przede wszystkim potrzeby emocjonalne dziecka, potrzeby bezpieczeństwa i przynależności (Izdebska J., 1996, s.8). Stopniowo środowisko życia dziecka ulega rozszerzeniu, powiększa się ilość i zakres oddziaływujących bezpośrednio lub w sposób pośredni grup i instytucji (Trempała E., 1994). Wywierają ona określone zmiany w osobowości dziecka poprzez działania o bardzo różnym charakterze (Izdebska J., 1996, s.8). Środki masowego przekazu stały się obok rodziny i środowiska społecznego czynnikiem oddziaływania o bardo istotnym znaczeniu (Lipkowski O., 1980, s.60). Trzeba jednak dostrzegać wszystkie czynniki, które kształtują osobowość ludzką, w tym również sposób odbierania określonych treści przekazywanych przez środki masowe.

Przez wpływ rozumie się na ogół długotrwały proces, który przejawia się w szeregu nieraz bardzo trudno uchwytnych zmian dotyczących postaw, poglądów, ocen moralnych, estetycznych itp. (Gajda J., Juszczyk S., Siemieniecki B., Wenta K., s.110).

Należy rozgraniczyć trzy rodzaje wpływu, jaki film i telewizja wywierają na odbiorców. Wpływ natychmiastowy, czyli bezpośredni, wpływ kumulatywny oraz podświadomy. Wpływ bezpośredni wywierają poszczególne filmy oraz programy telewizyjne. Wpływ ten to bezpośrednie oddziaływanie na uczucia odbiorcy oraz intelektualne opracowanie obejrzanych treści. Wpływ kumulatywny działa na zasadzie drążenia. Każdy film czy program telewizyjny wywiera nieznaczny, prawie nieuchwytny wpływ, który następnie sumuje się, kumuluje z wpływem poprzednio obejrzanych filmów i programów telewizyjnych. Zbliżony do tego jest wpływ podświadomy. Widz może początkowo odrzucić postawy prezentowane mu na ekranie z powodu kontekstu, w jakim zostały ukazane. Okoliczności towarzyszące ulegają zapomnieniu, a napięcie uczuciowe   wywołane   przez   postawę   bohatera   utworu   tkwi nadal w odbiorcy (…). Istnieje także czwarty rodzaj wpływu. Szczególnie atrakcyjny   film lub program telewizyjny apelują do właściwości tkwiących w każdym człowieku, do skłonności do naśladownictwa (Kobolewska J., 1972, s.25).   Środki   masowego   przekazu   osłabiają   bowiem rzeczowy i osobowy kontakt młodzieży ze środowiskiem, powodują proces jej alienacji społecznej, sprzyjając kontaktowaniu się form zachowania, zainteresowań, postaw opartych na wzorach i bodźcach pochodzących nie z najbliższego otoczenia, lecz z odległych centrów kulturalnych dysponujących środkami masowego przekazu (Wroczyński R., 1979, s.240). Niewątpliwie, duży jest wpływ telewizji na formy zachowania się młodych ludzi, sposób bycia, ubiór, uczesanie, wygląd zewnętrzny, a także na taniec, sposób muzykowania i śpiewania (Lipkowski O., 1980, s.65). Ten rodzaj wpływu, szczególnie silny u dzieci i młodzieży, daje się również zauważyć u ludzi dorosłych, zwłaszcza młodych, w wieku 20-25 lat (Kobolewska J., 1972, s.25).

Dzieci nie posiadające wiedzy doświadczenia dorosłych, nie mające ukształtowanego systemu wartości i krytycznego myślenia, różne treści przedstawiane w filmach odbierają dosłownie, w sposób bardzo emocjonalny (Kiełtyka-Zając B., Góra K., Zając A., 1997, s.327).

Środki masowego przekazu wywierają również wpływ na kształtowanie się postaw, dostarczają wzorów, modeli postępowania (Filipczuk H., 1981, s.223). Z bohaterami filmowymi utożsamiają się zwłaszcza młodsze dzieci, starsze zaś przyjmują tylko niektóre cechy, godne naśladowania – chłopcy: siłę, odwagę, zaradność, spryt, sprawiedliwość itp., a dziewczęta wybierają urodę, delikatność uczuć, wysoką pozycję społeczną, życzliwość, opiekuńczość, siłę i odwagę (Gajda J., 1977, s.29).

Dziecko poświęca wiele czasu na oglądanie telewizji, naśladuje zachowanie   w   niej   oglądane,   rozwija   je i uogólnia na inne sytuacje. Z telewizji przejmuje zwyczaje, obyczaje i wzory zachowań, naśladuje ulubionych bohaterów w reakcjach uczuciowych, postawach społecznych (Zając A., 1996, s.105).

Telewizja   dostarcza   zarówno   wiele   treści   pozytywnych   jak i negatywnych. Duże zagrożenie niosą ze sobą nieprawidłowe wzorce zachowań prezentowane przez telewizję, które formą i treścią często nie odpowiadają rozwojowi małych odbiorców (Kiełtyka-Zając B., Góra K., Zając A., 1997, s.327). Negatywne wzorce osobowe prezentowane przez środki masowego przekazu mogą mieć szczególnie silny wpływ na kształtowanie się postaw młodzieży i aprobowane przez nią wartości ze względu na jej jeszcze nie w pełni ukształtowaną, a co za tym idzie – plastyczną osobowość (Hołyst B., 1989, s.472).

Telewizja wpływa na poglądy i postawy w wielu dziedzinach życia (Fryc-Piętak D., 1995, s.25). Jej wpływ jest poważny na przeżycia uczuciowe dzieci, a tym samym na ich rozwój emocjonalny. Na prezentowane treści, zwłaszcza w filmach dziecko reaguje bardzo żywo, smucą je przeżycia jednych bohaterów, śmieszą innych, a przerażają jeszcze innych.

Badania empiryczne dowodzą, że telewizja może wywołać u dzieci i młodzieży zaburzenia emocjonalne, bezsenność, nocne lęki, spadek zainteresowania szkołą, trudności w koncentracji uwagi na lekcji, utratę inicjatywy i kreatywności, przytępienie wyobraźni (Zając A., 1996, s.113).

Dziecko, które ogląda sceny budzące emocje negatywne, przede wszystkim lękowe, jest skłonne i w innych sytuacjach do reakcji lękowych. Działa tu utrwalanie wspomnieniowe oraz wyobraźnia. Nie zawsze przyznaje się do tego (z obawy, że rodzice nie pozwolą mu obejrzeć następnego filmu), często zresztą wpływ przeżytych emocji nie działa natychmiast. Później jednak dziecko boi się zostać samo w domu lub wyjść na klatkę schodową: zdaje się mu, że ktoś tam stoi, że się czai.

Jednak nie u wszystkich dzieci pod wpływem drastycznych scen filmowych wzrasta lękliwość. Niekiedy w wyniku oglądania wielu obrazów tego rodzaju następuje oswojenie z agresją i grozą (Filipczuk H., 1981, s.222).

Najbardziej niebezpieczne jest oddziaływanie mediów na poziom agresywności widzów. Twórcy programów w trosce o ich oglądalność starają się pokazywać wydarzenia spektakularne, wstrząsające i niezwykłe, co może prowadzić do przekonania, że zachowania agresywne są normalne i powszechnie przyjęte, a więc nie budzą poczucia winy. Działa tu mechanizm opisany przez psychologię społeczną społecznej słuszności, że ludzie, którzy są przekonani o jakimś postępowaniu, że „wszyscy tak robią”, dochodzą do wniosku, że zachowanie takie jest słuszne.

Agresywne dźwięki, migotający ekran powodują rozstrój systemu nerwowego i silnie zaburzają prawidłowy rozwój młodych widzów. Drastyczne treści programów telewizyjnych wzmagają napięcie nerwowe zaburzające poczucie bezpieczeństwa. Bierna obserwacja potęguje ten stan, nieprawidłowo dojrzewają uczucia społeczne. Oglądanie przez dzieci agresji na ekranie telewizji jest jakby jej aprobowaniem. Zachęca je do wyładowania agresji, którą tłumią, Gdy dzieci bardzo silnie się identyfikują z jakąś postacią, która jest agresywna, to ich agresja się nasila. Dziecko dowiaduje się, w jaki sposób można kogoś zabić, jaki cios jest najbardziej skuteczny. Bohaterowie filmów dla. młodych widzów są często uosobieniem różnych sił w walce dobra ze złem. Środkiem do osiągnięcia zwycięstwa jest często przemoc fizyczna, szybkość i sprawność reakcji. Badania dowiodły, że im więcej scen przemocy się ogląda, tym większe jest prawdopodobieństwo wystąpienia agresji (Kołodziejska D., 2002).

Wielokrotne oglądanie scen przemocy i krzywdy, początkowo wzruszające, z czasem staje się coraz bardziej obojętne, a ich widzowie obojętnieją wobec sytuacji przemocy, a także w życiu codziennym nie mając poczucia winy przy własnych agresywnych zachowaniach.

Problem wpływu oglądania scen agresji i przemocy   na   rozwój i wrażliwość dzieci i młodzieży oraz brutalizację życia społecznego poruszany   jest od wielu lat (Hołyst B., 1994, s.457). Dzieci uczą   się z telewizji nawet – bez nagradzania – zarówno postaw pożądanych społecznie jak i np. agresji (Kossowski P., 1999, s.66). Panuje przekonanie, że ujemne treści przedstawiane za pośrednictwem filmu i telewizji mogą niekorzystnie wpływać na odbiorcę, „mogą skłaniać jednostkę do popełnienia przestępstwa, dopomóc w wykształceniu się negatywnego systemu norm i wartości (Hołyst B., 1994, s.54).

W wyniku badań oddziaływania scen przemocy w telewizji i innych środkach   masowego przekazu na zachowania, wiedzę, emocje, postawy i system wartości odbiorców powstały teorie dotyczące ich wpływu. Można je sprowadzić do trzech stanowisk. Optymiści reprezentują teorię katharsis i uważają, że treści takie oddziałują pozytywnie (Gajda J., 1988, s.95). Zakłada ona, że przedstawianie przemocy w mediach prowadzi do spadku emocji i tendencji do zachowań agresywnych poprzez utożsamianie się widza z prezentowaną przemocą (Schneider H. J., 1992, s.92). Zwolennicy teorii katharsis czerpią założenia z klasycznej koncepcji psychoanalitycznej redukowania popędów za pośrednictwem wyobraźni. Filmy i telewizja są źródłem fantazji, która staje się zastępczą formą realizacji pożądanych zachowań czy osiągnięcia celów. Stwarza namiastkę poczucia zaspokojenia i zmniejsza popędy agresywne. Oglądanie scen zadawania obrażeń innym ma powodować u widzów zredukowanie agresywnych popędów. Prezentacja przemocy w telewizji stwarza agresywnym dzieciom i ludziom młodym   możność psychicznego rozładowania   agresywnych   impulsów i zaspokojenia fantazji w społecznie dopuszczalnej formie. Pesymiści, wychodząc z założenia behawioryzmu, ukazują negatywne ich oddziaływanie (Gajda J., 1988, s.95). Badacze prezentujący przeciwstawne stanowisko twierdzą, że czytanie bądź oglądanie scen przemocy, okrucieństwa, agresji wywiera na odbiorcach wysoce negatywny wpływ, a co za tym idzie, powinno się dążyć do wyeliminowania ze środków masowego przekazu sekwencji tego rodzaju (Hołyst B., 1989, s.375). Środki masowego przekazu oddziałują negatywnie, zwłaszcza na młodzież i prowadzą do pojawienia się zachowań agresywnych. Zwolennicy tej teorii nie mają wątpliwości co do tego, że istnieje zależność między agresją z ekranu a zachowaniem dzieci   i   młodzieży. Najmniej liczne i niewytrzymujące współczesnej krytyki jest stanowisko neutralne, według którego treści te nie wywierają żadnego wpływu (Gajda J., 1988, s.95). Środki masowego przekazu mogą tylko ugruntować istniejące już agresywne postawy i modele zachowań, natomiast nie są w stanie same przez się wywołać dotychczas nieobecnych skłonności agresywnych.

W konkluzji należy stwierdzić, że:

-oglądanie przemocy, agresji na filmie wywołuje reakcje agresji u widzów,

-obraz bólu, krwi, cierpień ofiary równie skutecznie jak widok samego agresywnego zachowania się pobudzał do agresji,

-osoby badane, które oglądały film z mocnymi scenami agresji wymierzały silniejszą karę za błędy w grupie kontrolnej niż osoby, które oglądają zgodną grę sportową,

-uczniowie, wobec których nie stosowano agresji werbalnej (nie obrażano godności osobistej), ale którzy oglądali emocjonalną scenę agresji fizycznej, wymierzali silniejszą karę niż uczniowie obrażani, wyśmiewani, lecz nie oglądający scen agresji (Król T., 2003).

Przez olbrzymi zasięg oddziaływania oraz różnorodność przekazywanych treści środki masowego przekazu dysponują ogromną siłą kształtowania osobowości człowieka (Hołyst B., 1989, s.507). Media przekazują młodzieży wartości, cele i standardy zachowań aprobowanych społecznie. To, jaki wpływ wywrą na młodego człowieka treści przekazywane przez filmy i telewizję zależy w dużej mierze od poczucia bezpieczeństwa bądź jego braku u danej jednostki, od tego, w jakich warunkach   dorastała,   na   ile   troskliwie   rodzice   zajmowali   się   nią w dzieciństwie oraz czy posiada jakieś moralne autorytety (Kurski J., 1994, nr 283).

Telewizja jest tym środkiem masowego przekazu, który najsilniej przeobraża dotychczasowe formy aktywności młodzieży i dorosłych, dlatego też w miarę gwałtownej ekspansji telewizji obserwujemy narastanie najpierw dyskusji, następnie badań nad jej wpływem, ujmowanych w różnorakich aspektach (Wroczyński R., 1979, s.233).

             Nie ma dziś wątpliwości, że telewizja ma ogromny wpływ na kształtowanie ludzkich postaw, poglądów i zachowań. Kontakt z telewizją jest kontaktem z człowiekiem bez ryzyka, gdzie widz ma nad nim pełną kontrolę; może płakać przy melodramacie, śmiać się przy komedii i umierać ze strachu przy horrorze. Bierne i bezpieczne uczestnictwo w nieprawdziwym telewizyjnym życiu zastępuje często bardzo problemowe kontakty z realnymi ludźmi.

Jednocześnie istnieją poważne przesłanki by sądzić, iż telewizja jest jednym z czynników odpowiedzialnych za rozwój agresywności u dzieci i młodzieży (Król T., 2003).

przypisy we wpisie z czerwca 2014

Czynniki i mechanizmy rozwoju osobowości

             Problematyka osobowości we współczesnej psychologii jest zagadnieniem centralnym. W badaniach nad osobowością poszukuje się wspólnych mechanizmów leżących u podłoża osobowości, a szczególnie u podstaw jej funkcjonowania.

Osobowość rozwija się od samego początku na gruncie pierwotnych mechanizmów popędowo – emocjonalnych, obejmujących takie stany, jak: pragnienie, głód, strach, przyjemność versus przykrość, których źródłem są określone doznania zmysłowe, płynące od bodźców z zewnątrz, jak i wewnątrz organizmu. Wszystkie te stany emocjonalno-popędowe, niezależnie od swojej specyfiki uwarunkowanej potrzebami jednostki, jakością bodźców czy też wywołującą je sytuacją, charakteryzują się zarazem specyficzną dla poszczególnych jednostek siłą, wielkością, szybkością, czasem trwania czy innymi cechami czasowymi zachowania.

             W każdym społeczeństwie funkcjonują pewne mechanizmy, według których kształtuje się osobowość człowieka. Chodzi przy tym o takie wykorzystanie tych mechanizmów, aby służyły one realizacji ideału wychowawczego (Rataj M., 1979, s.22).

Osobowość człowieka jest dynamiczna i podlega nieustannemu rozwojowi. Istnieją czynniki, które kierują procesem tego rozwoju. Szczególną ich aktywność można zaobserwować u człowieka w okresie dorastania i w wieku młodzieńczym.

Czynniki rozwojowe są to mechanizmy wewnętrzne u człowieka, które uruchamiają tak ilościowy, jak i jakościowy proces rozwoju, a także mają wpływ na jego ukierunkowanie. To właśnie mechanizmy rozwoju stanowią przedmiot działania sił zewnętrznych czy wewnętrznych (Kunowski S., 1993, s.185).

Współczesna nauka wyróżnia trzy grupy czynników:

a.)wewnętrzne (geniczne),

b.)zewnętrzne (środowiskowe),

c.) czynniki osobowościowe (duchowe).

Pierwsza z grup obejmuje dziedziczność biologiczną, wrodzoność pewnych cech nabytych w czasie prenatalnym oraz stany somatyczne organizmu tak w zakresie zdrowej równowagi procesów fizjologicznych, jak również w obrębie zaburzeń pod wpływem stresu życia.

Drugą grupę stanowią wszelkie wpływy zewnętrzne środowiska zarówno niezamierzone, jak też i celowe. Niezamierzone wpływy pochodzą z biosfery, w której przebywamy (klimat, krajobraz przyrodniczy, zwierzęta, rośliny) oraz ze środowiska lokalnego (wieś, miasto) celowe natomiast oddziaływania płyną ze środowiska społecznego (rodzina, szkoła, Kościół) oraz kulturalnego (prasa, radio, telewizja oraz przekazy multimedialne związane z techniką komputerową). Wszystkie te wpływy otoczenia i czynników zewnętrznych wytwarzają cechy nabyte jednostki ludzkiej, wyrażające się w jej postawach wobec życia i ludzi, w opiniach i przekonaniach, w przyzwyczajeniach i nawykach. Podstawę działania dla czynników zewnętrznych stanowi podatność człowieka na bodźce otoczenia fizycznego, jak obraz, dźwięk, zdarzenia, których jest on świadkiem oraz otoczenia społecznego, jak przykład, wzór postępowania, autorytet. Mniejsza lub większa podatność na wpływy zewnętrzne tworzy plastyczność rozwojową (Han-Ilgiewicz N., 1960, s.220), na którą składają się sugestywność, naśladownictwo i zwolennictwo, podporządkowujące człowieka autorytetowi i czynnikom środowiskowym. O ile dziedziczność pierwszej grupy czynników wewnętrznych jest stała, o tyle znów podatność na wpływy zewnętrzne i plastyczność rozwojowa dostosowują się do różnorodności czynników środowiskowych i tworzą nowy element nabywania zmiennego doświadczenia osobistego.

Trzecia, ostatnia grupa czynników mających wpływ na rozwój osobowości człowieka tworzy duchowość człowieka. Zjawiska duchowe są uznawane dziś przez wszystkie systemy współczesnego wychowania, chociaż zachodzą pewne różnice w ich ujmowania i interpretacji. Nie podlega jednak dyskusji fakt, że to właśnie czynniki osobowościowe duchowości wraz z ich rozumnością, wartościowaniem, wolnością, twórczością i religijną otwartością tworzą cechy gatunkowe człowieka (homo sapiens) i decydują ostatecznie o jego rozwoju, łamiąc i przeciwstawiając się konwergencji czynników wewnętrznych i zewnętrznych (Kunowski S., 1993, s.185 – 190).

             Powszechnie znana jest teoria czterech czynników pozostających we wzajemnych interakcjach, które wpływają na rozwój osobowości człowieka:

1)     wrodzone zadatki organiczne (anatomiczne i fizjologiczne)

2)     środowisko

3)     wychowanie i nauczanie

4)     własną aktywność człowieka (Chłopkiewicz M., 1987, s.149).

Wrodzone zadatki organiczne człowieka nie rozwijają się same przez się, lecz pod wpływem wielu czynników takich jak obcowanie z innymi ludźmi, wychowanie i nauczanie, własna aktywność człowieka. Ważna rola w kształtowaniu osobowości ludzkiej przypadka również środowisku zarówno w zakresie przekazywania wiedzy o świecie i jej interpretacji, jak kształtowania nawyków, wyobrażeń, odczuć itp. Dzięki środowisku osobowość ludzka gromadzi doświadczenie i kształtuje własną wrażliwość. Dzięki własnej aktywności człowieka rozwijają się jego zadatki organiczne, rozwijają myślenie, kształtują różnorodne kontakty ze środowiskiem. Wychowanie i nauczanie są równie ważnymi czynnikami kształtowania osobowości, jak poprzednio wymienione, a nawet zdaniem niektórych pedagogów – ważniejszym (Kobolewska J., 1972, s.47).

  1. Braun-Gałkowska M.: Oddziaływanie obrazów przemocy na psychikę, „Ethos” 1997, nr 40.
  2. Braun-Gałkowska M.: Wpływ telewizyjnych obrazów przemocy na psychikę, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 1995, nr 6.
  3. Braun – Gałkowska M.:Gry komputerowe a psychika dziecka. “Edukacja i Dialog” 1997, nr 9.
  4. Chłopkiewicz M.: Osobowość dzieci i młodzieży. Rozwój i patologia. WsiP, Warszawa 1987.
  5. Doroszewska J.: Pedagogika specjalna. Tom I, ZN im. Ossolońskich 1981.
  6. Filipczuk H.: Rodzina a rozwój psychiczny dziecka. Nasza Księgarnia, Warszawa 1981.
  7. Fontana D.: Psychologia dla nauczycieli. Wyd. Zysk i S – ka, Poznań 1995.
  8. Fryc – Piętak D.: Mass media a zachowania seksualne. “Wychowawca” 1995, nr 6.
  9. Gajda J., Juszczyk S., Siemieniecki B., Wenta K.: Edukacja medialna. Wyd. A. Marszałek.
  10. Gerstmann S.: Osobowość. PZWSz, warszawa 1970.
  11. Guthrie E. R.: Osobowość w świetle teorii uczenia się. Problemy osobowości motywacji w psychologii amerykańskiej. Wybór i opracowanie J. Reykowskiego, Warszawa 1964.
  12. Hałaj J., Pietrzak H.: Psychologia społeczna w praktyce. WSP Rzeszów 2000.
  13. Han-Ilgiewicz N.: Nieznośni chłopcy. Typy plastyczności psychicznej w diagnostyce szkolnej. Warszawa 1960, s. 220 ns.; M. Bates, Człowiek i jego środowisko (tłum. z ang.), Warszawa 1967.
  14. Hołyst B.: Kryminologia, Warszawa 1989.
  15. Hołyst B.: Kryminologia, Warszawa 1994.
  16. Izdebska J.: Rodzina – dziecko – telewizja. Szanse wychowawcze i zagrożenia telewizji. TRANS HUMANA, Białystok 1996.
  17. Kiełtyka – Zając B., Góra K., Zając A.: Semiotyczno – ergonomiczne uwarunkowania konstruowania ekranowych i komputerowych komunikatów wizualnych. [W:] Nowoczesne media w kulturze, mauce i oświacie. Red. W. Strykowski, A. Zając, UAM w Poznaniu – WSP w Rzeszowie – TARR, Tarnów 1997.
  18. Kobolewska J.: Środki masowego oddziaływania. CRZZ, Warszawa 1972.
  19. Kołodziejska D.: Telewizja wpływa na rozwój dziecka. “Edukacja i dialog” 2002, nr3.
  20. Kossowski P.: Dziecko i reklama telewizyjna. Wyd. Żak, Warszawa 1999.
  21. Król T.: Wpływ telewizji na zachowania agresywne dzieci i młodzieży. “Psychologia i Rzeczywistość” 2003, nr 1.
  22. Kunowski S.: Podstawy współczesnej pedagogiki. Warszawa 1993.
  23. Kurski J.: Przepraszam, czy tu zabijają. “Gazeta Wyborcza” 1994, nr 283.
  24. LaszkowskaJ.: Niebezpieczne gry z myszką. “Edukacja i Dialog” 2001, nr 4.
  25. Nuttin J.: Struktura osobowości. PWN, Warszawa 1968.
  26. Orlik J.: Prasa młodzieżowa na ryknku polskim, „Wychowawca” 2002, nr 6.
  27. Porębska M.: Osobowość i jej kształtowanie się w dzieciństwie i młodości. WsiP, Warszawa 1982.
  28. Przetacznik – Gierowska M., Makiełło – Jarża G.: Podstawy psychologii ogólnej. WSziP, Warszawa 1989.
  29. Rataj M.: Szkoła – dzieci – rodzice. CRZZ, Warszawa 1979.
  30. Reber A. S.: Słownik psychologii. Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2000.
  31. Reykowski J.: O rozwoju osobowości. “Psychologia Wychowawcza” 1976, nr 3.
  32. Robinson P., Tamosaitis N., Spear P., Soper V.: Cyberseks. Warszawa 1995.
  33. Roszkiewisz I.; Psychologia rozwojowa dla rodziców. Młodszy wiek szkolny. Wyd. Nasza Księgarnia, Warszawa 1983.
  34. Schneider H. J.: Zysk z przestępstwa. Warszawa 1992.
  35. Sokół Z.: Międzynarodowe czasopisma młodzieżowe w Polsce (1990-1995), „Poradnik Bibliotekarza” 1997, nr 2.
  36. Szewczuk W.: Psychologia. Zarys podręcznikowy. WsiP, Warszawa 1966.
  37. Wiśniewski Cz.: Kształtowanie osobowości. “Edukacja i Dialog”, 1998, nr3.
  38. Wroczyński R.: Pedagogika społeczna. PWN, Warszawa 1979.
  39. Zając A.: Wychowawcze aspekty filmów animowanych emitowanych przez polskojęzyczną telewizję. [W:] Media w kulturze, nauce i oświacie. Red. W. Strykowski i A. Zając, UAM w Poznaniu – WSP w Rzeszowie – TARR, Tarnów 1996.
  40. Ziemska M.: Rodzina a osobowość. Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1979.
  41. Żebrowska M.: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży. PWN, Warszawa 1986.

Podmioty niepaństwowe polityki społecznej

Niepaństwowe podmioty polityki społecznej, czyli tak zwany trzeci sektor, stanowią organizacje pozarządowe (NGO, non-governmental organisations), często określane mianem organizacji woluntarystycznych i obywatelskich[1]. Organizacje pozarządowe uzupełniają działalność państwa, zwłaszcza w środowisku lokalnym, w wyrównywaniu różnic społecznych i szans życiowych obywateli czy też grup społecznych. Z uwagi na to, iż są podejmowane oddolnie, charakteryzują się dobrą znajomością potrzeb, warunków, zasobów i trudności danej społeczności.

Do niepublicznych, czyli pozarządowych, podmiotów polityki społecznej należą między innymi:

a)      fundacje. Posiadają one osobowość prawną, powoływane są „do prowadzenia działalności w określonym zakresie w dziedzinie kultury, nauki, ochrony środowiska lub świadczeń społecznych na zasadzie niedochodowej”[2]. Środki finansowe fundacja czerpie z majątku własnego, ofiarności publicznej oraz działalności gospodarczej. Podstawowymi cechami fundacji są[3]:

  • cel jej powstania,
  • jasne określenie fundatorów (zarówno osób fizycznych jak i prawnych),
  • majątek własny,
  • osobowość prawna (wpis do rejestru fundacji),
  • nadzór nad fundacją przez sąd, który rejestrował działalność;

b)      stowarzyszenia. Irena Lepalczyk uważa, że stowarzyszenie stanowi „formalną grupę osób zidentyfikowanych z jego celami i zadaniami, połączonych wspólna więzią o charakterze przedmiotowym, której treścią jest dążenie do realizacji wspólnego obywatelskiego zadania, wynikającego z potrzeb mikro- lub makrośrodowiska społecznego, potrzeb aktualnych lub przewidywalnych. Dla realizacji swoich zadań statutowych stowarzyszenia podejmują w różnym zakresie działalność oświatową, która może być ukierunkowana na członków i osoby związane ze stowarzyszeniem (…)”[4]. „W ujęciu prawniczym stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym zrzeszeniem ludzi pragnących wspólnie realizować cele o charakterze niezarobkowym. Może ono wypowiadać się w sprawach publicznych i prowadzić działalność gospodarczą, przeznaczając uzyskiwane dochody wyłącznie na finansowanie zadań statutowych”[5];

c)      grupy wsparcia. Trudno jednoznacznie zdefiniować to pojęcie. Grupa wsparcia to między innymi grupa, której głównym celem jest „pomaganie swoim członkom w radzeniu sobie za stresującymi zdarzeniami w życiu oraz rewitalizacja ich zdolności radzenia sobie, by bardziej efektywnie adaptowali się do tych zdarzeń i w przyszłości mogli sobie z nimi radzić lepiej”[6]. Z psychologicznego punktu widzenia grupa wsparcia jest ‘uznawana za jedna z form pomocy psychologicznej. Jest to grupa równoprawnych uczestników spotykających się w celu wzajemnego zapewnienia pomocy i oparcia w radzeniu sobie z własnymi problemami, w udoskonalaniu swoje psychicznego funkcjonowania i zwiększaniu skuteczności własnych działań; przy czym źródłem tej pomocy jest wzajemny wysiłek, umiejętności i wiedza członków, często o podobnych kolejach losu i doświadczeniach życiowych”[7]

W niniejszym opracowaniu chciałam skupić się na jednym zagadnieniu dotyczącym polityki społecznej, a mianowicie na polityce rodzinnej.

——–

[1] Red. G. Firlit-Fesnak i M. Szylko-Skoczny, Polityka społeczna. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2007 r., s. 96-97.

[2] Red. D. Lalak, T. Pilch, Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1999, s. 91.

[3] Tamże.

[4] Red. I Lepalczyk, Stowarzyszenie społeczne jako środowisko wychowawcze, PWN, Warszawa 1974, s. 7.

[5] Red. D. Lalak, T. Pilch, dz. cyt., s. 285.

[6] Cyt. za J. Szmagalski, w: red. D. Lalak, T. Pilch, Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1999, s. 95.

[7] B. Dobrzańska-Socha, Propozycja profesjonalnego prowadzenia grup wsparcia, „Nowiny psychologiczne” 2/1992, s. 78.

Model Konferencja Grupy Rodzinnej

prace

Źródło: J. Przeperski, Konferencja Grupy Rodzinne. Skrypt dla osób uczestniczących w szkoleniu na koordynatorów KGR, Materiał przygotowany na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie i sfinansowany ze środków Samorządu Województwa Małopolskiego, Toruń 2006 r., s.5.

Wstępne zakwalifikowanie przez osobę zgłaszającą rodziny do KGR

Jak sama nazwa wskazuje ten etap jest etapem wstępnym. Osoba pracująca z rodziną zapoznaje rodzinę z założeniami metody. Celem tego etapu jest uzyskanie pozwolenia rodziny na zgłoszenie i przedstawienie jej koordynatorowi. Zgodę wyrażają osoby, których bezpośrednio dotyczy sytuacja problemowa. Zgłoszenia może dokonać np. pracownik socjalny czy pedagog szkolny.

Zgoda rodziny podstawowej na udział w Konferencji Grupy Rodzinnej

Na tym etapie dochodzi do spotkania rodziny z koordynatorem, którego głównym zadaniem jest dokładne zapoznanie rodziny z tą metodą. Tutaj rodzina podejmuje w pełni świadomą decyzję uczestnictwa w KGR. Rodzina musi mieć świadomość, że ona sama jest decydentem i wykonawcą podjętych ustaleń.

Zgłoszenie przez osobę zgłaszającą rodziny do Centrum Konferencji Grupy Rodzinnej

Osoba zgłaszająca wypełnia formularz zgłoszenia rodziny do KGR i przekazuje go do centrum Konferencji Grupy Rodzinnej (wzór formularza Załącznik nr 1).

Kwalifikacja Rodziny do KGR przez Centrum KGR i wyznaczenie osoby koordynatora

Centrum KGR sprawdza poprawność wypełnionego formularza zgłoszeniowego i w sytuacji braków lub niejasności prosi osobę zgłaszającą o uzupełnienie. W przypadku pozytywnej weryfikacji rodzinie jest przydzielany koordynator z listy przeszkolonych osób.

Przygotowanie KGR

To najważniejszy i najdłuższy etap konferencji. Przygotowaniem konferencji zajmuje się rodzina przy pomocy koordynatora. Koordynator jest osobą niezależną, nie związaną w żaden sposób z rodziną ani z systemem pomocy społecznej.Zwiększa to zaufanie rodziny wobec jego osoby, zmniejsza ryzyko występowania postawy roszczeniowej względem systemu pomocy społecznej, a tym samym daje rodzinie możliwość wzięcia pełnej odpowiedzialności za zaistniałą sytuację.

„Poczucie neutralności koordynatora powinno także dotyczyć jego zaangażowania w procesie rozwiązywania problemu przez rodzinę”[1]. Głównym zadaniem koordynatora jest zachęcanie rodziny do uczestniczenia w konferencji i stworzenia planu działania, który posłuży do rozwiązania sytuacji problemowej.

Koordynator przygotowuje, obok rodziny, osobę zgłaszającą do przedstawienia sytuacji rodziny podczas konferencji oraz specjalistów. Etap ten wymaga dopracowania wielu szczegółów, np. ustalenia miejsca, terminu konferencji, rodzaju posiłków, zadbania o opiekę dla dzieci.

Konferencja Grupy Rodzinnej

Konferencja Grupy Rodzinnej składa się z trzech zasadniczych części.:

a)      dzielenie się informacjami,

b)      prywatny czas dla rodziny (tworzenie planu),

c)      zaakceptowanie (bądź nie) planu.

Realizacja planu

Każda osoba biorąca udział w konferencji realizuje te punkty planu, do których się zobowiązała. Od realizacji planu zależy pomyślność rozwiązania sytuacji problemowej.

Kontrola realizacji planu

Na tym etapie koordynator wycofuje się i rodzina jest przekazana osobie zgłaszającej rodzinę do KGR (najczęściej pracownik systemu pomocy społecznej) – ona to po trzech miesiącach kontroluje realizację planu i jeśli wszystko przebiega pomyślnie kończy pracę z rodziną.

Monitoring – Centrum Konferencji Grupy Rodzinnej

Centrum Konferencji Grupy Rodzinnej[2] monitoruje cały przebieg konferencji – od momentu zgłoszenia rodziny, przez przygotowanie aż do kontroli realizacji planu. Na każdym etapie konferencji służy pomocą, a po jej zakończeniu przygotowuje sprawozdanie.

Powyżej zamieściłam model Konferencji Grupy Rodzinnej zaprezentowany przez Jarosława Przeperskiego – inicjatora wprowadzenia Konferencji Grupy Rodzinnej w Polsce. Model ten charakteryzuje się sztywnymi zasadami i regułami, ok. których nie ma odstępstw. Model jest schematyczny. Główną rolę przejmuje Centrum KGR, które monitoruje całe przedsięwzięcie. Zamysłem autora jest iż, koordynatorzy KGR nie powinni być pracownikami instytucji pomocowych, lecz osobami nie związanymi z systemem pomocy społecznej.

——–

[1] J. Przeperski, Konferencja Grupy Rodzinnej. Skrypt…,, s. 6-7 oraz por. M. Zykubek, Konferencja Grupy Rodzinnej jako jedna z form pomocy rodzinie w kryzysie, Materiały szkoleniowe przygotowane na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie. Szkolenie nt. Konferencja Grupy Rodzinnej odbywało się w Krakowie w dniach 27-28.09.2007 r.

[2] Krajowe Centrum Konferencji Grupy Rodzinnej od stycznia 2008 r. funkcjonuje jako projekt Fundacji „Nadzieja dla Rodzin” w Toruniu. Krajowe Centrum KGR jest organizacją działającą na rzecz wspierania rodzin doświadczających trudnych sytuacji życiowych. Źródło; Internet: http://www.kgr.org.pl/kim_jestesmy.html.

Konferencja Grupy Rodzinnej (KGR)

Konferencja Grupy Rodzinnej (KGR) jest coraz bardziej popularną metodą, która skierowana jest głównie do pomocy rodzinie znajdującej się w sytuacji kryzysowej. Metoda to pochodzi z Nowej Zelandii. Rocznie przeprowadza się tam około 5 000 konferencji. „W prawodawstwie nowozelandzkim istnieje zapis stanowiący, że każda rodzina ma prawo do samodzielnego zmierzenia się z problemem stosując metodę Konferencji Grupy Rodzinnej jeszcze przed podjęciem działań sądu rodzinnego”[1]. Metoda ta jest stosowana zazwyczaj w przypadku przemocy lub zaniedbywania dzieci. Społeczność Maorysów, która zamieszkuje ten kraj, w sytuacji problemowej zwoływała całą rodzinę celem ustalenia sposobów rozwiązania problemu. Zazwyczaj narady takie były skuteczne. Pracownicy socjalni pracujący w Nowej Zelandii nie rekrutują się z plemienia Maorysów (są europejczykami, w Nowej Zelandii nazywani Pakeha – termin ten używany jest wśród Maorysów od roku 1820, wielokrotnie próbowano wytłumaczyć pochodzenie tego słowa jednak żadne tłumaczenie nie zostało przyjęte przez naukę[2]).

Badania na całym świecie (np. Belgia, USA, Australia) pokazują, iż metoda ta wyzwala siłę jaka tkwi w rodzinach, której rodzina zupełnie nie jest świadoma.

Dbając w swojej pracy zawodowej nade wszystko o rodzinę, wspierając ją w najrozmaitszych problemach, dokładam wszelkich starań, by rodzina, którą dziś tak łatwo można porzucić, zostawić, pozostała cała w swej strukturze. Dlatego też pragnę przedstawić pomysł, ideę, jaką jest Konferencja Grupy Rodzinnej. Idea ta nie uratuje polskich rodzin, ale jeśli daje szansę na poprawę więzi w rodzinie, branie odpowiedzialności członków rodziny za jej byt choć w kilku przypadkach, to warto podjąć trud przygotowania i wdrażania tej metody.

„Główną ideą tej formy pracy jest założenie, że w każdej rodzinie można znaleźć „zdrowy element”, że rodzina potrafi się zmobilizować w przypadku zagrożenia, oraz że członkom dalszej rodziny niejednokrotnie zależy na losie dzieci swoich krewnych, lecz nie mają na ten temat dostatecznych informacji i nie wiedzą, że mogą coś w tym zmienić”[3].

Konferencja[4] jest naradą, spotkaniem, zebraniem, posiedzeniem grona osób, zazwyczaj przedstawicieli instytucji, organizacji społecznych, politycznych, naukowych itp. Celem konferencji jest omówienie ważnych, określonych zagadnień, podjęcie uchwał, konkretnych kroków, które mają doprowadzić do udzielenia wsparcia w rozwiązaniu problemu bądź jego całkowitego rozwiązania.

W Konferencji Grupy Rodzinnej uczestniczy rodzina oraz specjaliści (osoba zgłaszająca, koordynator oraz fachowcy od konkretnego problemu, który występuje w rodzinie)[5].

Konferencja Grupy Rodzinnej (KGR) jest zebraniem, naradą i spotkaniem jak największej liczby członków rodziny celem rozwiązania ściśle określonego problemu rodziny. Przy czym do rodziny zalicza się także osoby, które są związane emocjonalnie, bliskie rodzinie, zazwyczaj sama rodzina traktuje ich jak swoich członków[6]. Bardzo często rodziny czują się odpowiedzialne za swoich członków i to one najczęściej im pomagają. Konferencja Grupy Rodzinnej wykorzystuje tę naturalną skłonność rodziny. Konferencja Grupy Rodzinnej jest szansą w sytuacji kryzysu w rodzinie daną rodzinie do podjęcia samodzielnej konfrontacji z problemem, zazwyczaj przed podjęciem działań ze strony pomocy społecznej czy wymiaru sprawiedliwości. KGR charakteryzuje się niezłomną wiarą w siły, możliwości i potencjał dobra członków rodziny[7]. Wyuczona bezradność, bierność, wycofanie, brak odpowiedzialności jest zmorą wielu polskich rodzin. Zdarza się, że rodzina pierwszy raz konfrontuje się z faktem i doświadcza tego, uświadamia sobie, że sama jest odpowiedzialna za swój los. Powtórzę to jeszcze raz: fundamentem, „kamieniem węgielnym” Konferencji Grupy Rodzinnej jest stawianie na odpowiedzialność i samodzielność rodziny.

„Coraz częściej zauważamy, że nie wystarcza już kontrola i sankcje dla funkcjonowania i zachowania pożądanego kształtu rodziny. Niezbędna staje się świadoma działalność, pobudzająca zmiany w rodzinie w określonym kierunku (np. przystosowanie rodziny do określonego systemu wartości)”[8].

Dla powodzenia całego przedsięwzięcia najważniejszymi osobami są: pracownik pomocy społecznej i koordynator.

Wyniki pracy metodą Konferencja Grupy Rodzinnej w krajach, gdzie została wprowadzona, są dość obiecujące. Warto organizować KGR, ponieważ jedyne co możemy stracić to czas, ale zawsze możemy wrócić do tradycyjnych metod pracy z rodziną. Natomiast zyskać możemy wiele – dokładną diagnozę rodziny, rozwiązanie problemu za pomocą zasobów tkwiących w rodzinie oraz trwałą poprawę sytuacji[9]. Najlepiej byłoby stosować metodę Konferencji Grupy Rodzinnej profilaktycznie, a nie interwencyjnie, gdyż w ten sposób stwarzamy zdecydowanie lepsze warunki do jej przygotowania i przebiegu.

——–

[1] J. Przeperski, Praca z rodziną z zastosowaniem metody Konferencji Grupy rodzinnej, w: es.O.es, nr 2/2006, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie, s. 3.

[2] J. Metge, Maorysi z Nowej Zelandii, przekład: M. Przymanowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971 r., s. 53.

[3] M. Zykubek, Konferencja Grupy Rodzinnej jako jedna z form pomocy rodzinie w kryzysie, Materiały szkoleniowe przygotowane na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie. Szkolenie nt. Konferencja Grupy Rodzinnej odbywało się w Krakowie w dniach 27-28.09.20007 r

[4] Red. E. Sobol, Słownik wyrazów obcych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 582 oraz red. E. Sobol, Mały słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 347.

[5] K. Mimiec, Pomoc rodzinie dotkniętej przemocą z wykorzystaniem metody Konferencja Grupy Rodzinnej, w: es.O.es, nr 2/2007, Regionalny ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie, s.18.

[6] J. Przeperski, Praca z rodziną z zastosowaniem metody Konferencji Grupy rodzinnej, w: es.O.es, nr 2/2006, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie, s.1.

[7] J. Przeperski, Konferencja Grupy Rodzinnej. Skrypt dla osób uczestniczących w szkoleniu na koordynatorów KGR, Materiał przygotowany na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie, Toruń 2006, s. 4.

[8] W. Tarnowiecki, Polityka społeczna, Gdańsk 2001, s.14.

[9] M. Zykubek, Konferencja Grupy Rodzinnej jako jedna z form pomocy rodzinie w kryzysie, Materiały szkoleniowe przygotowane na zlecenie Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Krakowie. Szkolenie nt. Konferencja Grupy Rodzinnej odbywało się w Krakowie w dniach 27-28.09.20007 r.

Podmioty kontrolne polityki społecznej

Najwyższa Izba Kontroli (NIK)

Według Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Najwyższa Izba Kontroli podlega Sejmowi, a Prezes NIK powoływany jest, za zgodą Senatu, przez Sejm na sześcioletnią kadencję. Jest naczelnym organem kontroli państwowej i działa na zasadzie kolegialności. NIK ”kontroluje działalność organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych. Może również kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, samorządowych osób prawnych i innych samorządowych jednostek organizacyjnych oraz działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych (przedsiębiorców) w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa (Art. 1 i 2)”[1].

Rzecznik Praw Obywatelskich

Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) jest konstytucyjnym, niezależnym i niezawisłym organem ochrony prawnej. Jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na okres pięciu lat. Zadaniem Rzecznika jest stanie na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji i innych aktach prawnych[2].

Rzecznik Praw Dziecka

Państwowa Inspekcja Pracy

Państwowa Inspekcja Pracy podlega Sejmowi a bezpośredni nadzór sprawuje Rada Ochrony Pracy. Jest organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, zwłaszcza przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, wynagrodzenia za pracę, czasu pracy, urlopów, legalności zatrudnienia, do podejmowania działań, które zapobiegają i eliminują zagrożenia w środowisku pracy, opiniowanie projektów aktów prawnych z zakresu prawa pracy[1].

Państwowa Inspekcja Sanitarna

Państwowa Inspekcja Sanitarna realizuje zadania z zakresu zdrowia publicznego poprzez sprawowanie nadzoru nad warunkami higieny środowiska (w rozumieniu środowiska naturalnego, miejsca pracy, wypoczynku etc.) i żywnością celem ochrony przed szkodliwym wpływem środowiska oraz zapobiegania chorób[2].

Podmioty sądownicze

Sądy stoją na straży przepisów prawnych, rozstrzygają sprawy indywidualne i podlegają Sądowi Najwyższemu lub Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, natomiast Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu pozostają oddzielnie tworząc jakby odrębny instrument władzy sądowniczej[3].

Trybunał Konstytucyjny

Trybunał Konstytucyjny należy traktować jako podmiot sądowniczy. TK składa się z piętnastu sędziów, którzy są wybierani przez Sejm. Kadencja trwa dziewięć lat[4]. Charakteryzuje się niezależnością od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Priorytetowym zadaniem Trybunału jest hierarchiczna kontrola zgodności norm prawnych, która polega na rozstrzyganiu czy powstałe lub obowiązujące akty prawne są zgodne z aktami prawnymi wyższego rzędu. Wszystkie akty prawne powinny być zgodne z Konstytucją, która jest fundamentalnym punktem odniesienia. Jeśli Trybunał stwierdza niezgodność aktów prawnych z obowiązującym prawem, wyklucza je z systemu obowiązującego prawa.

Sądy Pracy i Ubezpieczeń Społecznych[5]

Sprawy dotyczące stosunku pracy rozstrzygają sądy pracy tworzone w sądach rejonowych (sądy pierwszej instancji) jako wydziały pod nazwami: wydział pracy bądź wydział pracy i ubezpieczeń społecznych. Natomiast sądy pracy drugiej instancji funkcjonują jako wydziały w sądach okręgowych pod nazwami: wydział pracy, wydział ubezpieczeń społecznych lub wydział pracy i ubezpieczeń społecznych.

Sądy Rodzinno-Opiekuńcze

Sądy rodzinno-opiekuńcze prowadzą sprawy procesowe i nieprocesowe. Do pierwszej grupy spraw zaliczamy sprawy:

  • o rozwód,
  • o ustalenie ojcostwa,
  • o alimenty.

Do spraw nieprocesowych należy zaliczyć wszelkie sprawy dotyczące przysposobienia, wydania zarządzeń opiekuńczych, ustanowienia kuratora, wykonywania, ograniczenia, pozbawienia czy przywrócenia władzy rodzicielskiej, zakazania osobistej styczności z dzieckiem oraz odebrania dziecka[6].

[1] Ustawa z dnia 23.12.1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (stan aktualny na dzień 08.04.2008 r.)

[2] Por. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 02.04.1997 r. – Art. 208-212 (aktualny stan na dzień 08.04.2008 r.).

[1] Ustawa z dnia 13.04.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, Rozdział 1-2 (aktualny stan na dzień 08.04.2008 r.).

[2] Ustawa z dnia 14.03.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej – Art. 1 (stan aktualny na dzień 23.04.2008 r.).

[3] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 02.04.1997 r. – Art. 173, (aktualny stan na dzień 08.04.2008 r.).

[4] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 02.04.1997 r. (Art. 194) oraz Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym z dnia 01.08.1997 r. z późn. zm. – Rozdział I, (aktualny stan na dzień 08.04.2008 r.).

[6] Ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25.02.1964 r. (stan aktualny na dzień 09.04.2008 r.).

Podmioty ustawodawcze polityki społecznej

Sejm i Senat są naczelnymi organami władzy ustawodawczej, które decydują o kształcie ustawodawstwa socjalnego. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, Prezydentowi i Radzie Ministrów. Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi ustawę uchwaloną przez Sejm. Senat z kolei ma trzydzieści dni na przyjęcie, odrzucenie lub poprawienie. Poprawki bądź uchwałę odrzucającą ustawę Senatu Sejm musi przegłosować. Natomiast ustawę przyjętą przez sejm i Senat prezydent powinien podpisać w ciągu 30 dni. Jednak Prezydent ma konstytucyjne prawo odmowy podpisania ustawy i powtórnego skierowania jej wraz z umotywowanym wnioskiem do Sejmu w celu ponownego rozpatrzenia. Po powtórnym uchwaleniu ustawy (większością 2/3 głosów) Prezydent ma dwie możliwości:

– po pierwsze może w ciągu siedmiu dni podpisać i zarządzić ogłoszenie ustawy,

– po drugie może wystąpić do trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie zgodności ustawy z Konstytucją RP. W sytuacji, gdy Trybunał uzna ustawę za zgodna z Konstytucją Prezydent nie może odmówić podpisania ustawy.

Droga legislacyjna ustaw jest wydłużana przez prace w Komisjach Sejmowych. Zanim ustawa będzie gotowa do głosowania na posiedzeniu, musi być wcześniej kilkakrotnie przeprowadzana przez właściwą Komisję Sejmową i przejść dwa lub trzy czytania[1].

——

[1] Julian Auleytner, Polityka społeczna. Teoria a praktyka, Wyższa Szkoła Pedagogiczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa 1997, s. 260-261.

Etapy Konferencji Grupy Rodzinnej

Na przebieg Konferencji Grupy Rodzinnej składa się pięć etapów[1]:

a)      Dzielenie się informacjami. Osoba zgłaszająca przedstawia dokładnie sytuację rodziny, w której się ona znalazła, odpowiada na wszelkie pytanie, rozwiewa wątpliwości uczestników konferencji. Przedstawia także możliwości wsparcia i pomocy jakie oferuje rodzinie system pomocy społecznej oraz specjaliści danej dziedziny, której dotyczy problem (np. specjalista ds. uzależnień, przemocy domowej etc.). w tym etapie konferencji uczestniczą: rodzina, koordynator, osoba zgłaszająca (najczęściej pracownik socjalny), specjaliści.

b)      Prywatny czas dla rodziny. Na tym etapie rodzina pozostaje sama, ustala szczegółowy plan działania, szuka optymalnych rozwiązań.

c)      Zaakceptowanie (bądź nie) planu stworzonego przez rodzinę. Na tym etapie pracownik socjalny włącza się do pracy i pomaga ustalić sposoby wprowadzenia planu w życie. Trzeba tutaj pamiętać, że plan ma być bezpieczny dla dzieci i rodziny, w przeciwnym przypadku nie można go przyjąć.

d)     Realizacja planu. Każdy uczestnik konferencji otrzymuje od koordynatora plan działania jaki ustaliła i podpisała rodzina. Plan jest „formą zobowiązania wobec jego postanowień”[2].

e)      Kontrola realizacji planu. Po odbyciu konferencji rodzina wraca niejako do osoby, która pracowała z nią przed konferencją. Rodzina wyznacza spośród swoich członków osobę, która będzie regularnie informowała pracownika socjalnego o postępach w realizacji planu, a w razie potrzeby zwróci się do niego o pomoc. Koordynator kończy swoja rolę.

Zasadniczo metoda Konferencja Grupy Rodzinnej może być zastosowana w każdym przypadku. Najczęściej stosuje się ją, gdy:

  • w rodzinie występują poważne problemy zdrowotne (np. rodzice, dzieci, osoby starsze, wymagające opieki),
  • rodzice mają ograniczoną władzę rodzicielską lub są uzależnieni (np. od środków psychoaktywnych, alkoholu etc.),
  • dzieci doświadczają przemocy (psychicznej, fizycznej, seksualnej), sprawiają trudności opiekuńczo-wychowawcze (np. trudności z nauką, z realizacja obowiązku szkolnego, z zachowaniem),
  • dzieci są młodocianymi rodzicami lub przebywają w placówkach (np. opiekuńczo-wychowawczych),

Konieczna w tej metodzie jest ostrożność i wyczucie w nazwaniu głównego problemu rodziny.

Metoda Konferencja Grupy Rodzinnej przekonuje do siebie coraz szersze grono osób. Dość poważnie dobrze zakorzeniła się już w systemie pomocy społecznej naszego województwa.

——–

[1] K. Mimiec, Pomoc rodzinie dotkniętej przemocą z wykorzystaniem metody Konferencja Grupy Rodzinnej, w: es.O.es nr 2/2007, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie, s.19. Jarosław Przeperski wyróżnia trzy podstawowe etapy KGR. Są to: przygotowanie KGR, spotkanie rodziny na konferencji oraz realizacja planu i monitorowanie wypełniania ustaleń konferencyjnych.

[2] K. Mimiec, dz. cyt., s.19.

Podmioty wykonawcze polityki społecznej

Do podmiotów wykonawczych polityki społecznej w szczególności zaliczamy[1]:

Prezydent

Zgodnie z Konstytucją z roku 1997 Prezydent jest najwyższym przedstawicielem Rzeczpospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej.

Organem pomocniczym Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej jest jego kancelaria. Problematyka polityki społecznej w kadencji obecnego Prezydenta – Lecha Kaczyńskiego – jest umiejscowiona na szczeblu podsekretarza stanu. Funkcję podsekretarza do spraw społecznych od dn. 19.01.2006 r. pełni pani Ewa Junczyk-Ziomecka.

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

Głównymi zadaniami, które realizuje Kancelaria Prezesa Rady Ministrów z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów, są w szczególności (Art. 29):

a)      „kontrola realizacji zadań wskazanych przez Radę Ministrów i Prezesa Rady Ministrów oraz przedstawianie wniosków z przeprowadzonych kontroli i przedkładanie propozycji doskonalenia metod kontroli (…),

b)      wydawanie Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”,

c)      koordynacja współdziałania Rady Ministrów i Prezesa Rady Ministrów z Sejmem, Senatem, Prezydentem i innymi organami państwowymi” [2].

Komitet Społeczno-Polityczny Rady Ministrów

Komitet Społeczno-Polityczny jest kolegialnym organem Rady Ministrów, którego celem jest koordynacja i zapewnienie sprawnej realizacji zadań Rządu w dziedzinie społeczno-politycznej. Zadania komitetu (m. in.):

  • „systematyczne rozpatrywanie stanu realizacji zadań z zakresu przestrzegania praw człowieka i obywatela,
  • analiza sytuacji społeczno-politycznej i stanu realizacji polityki społecznej w takich sprawach jak bezrobocie, oświata, nauka, bezpieczeństwo i ochrona warunków pracy, zdrowie i opieka społeczna”[3].

Minister Pracy i Polityki Społecznej

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej jest jednym z najważniejszych podmiotów realizujących państwową politykę społeczną. Ministerstwo to zostało utworzone z dniem 31 października 2005 r. na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów w wyniku połączenia Ministerstwa polityki społecznej z komórkami organizacyjnymi obsługującymi sprawy działu „praca”. W tymże resorcie koncentrują się problemy pracy oraz bezrobocia, sprawy wynagrodzeń, prawa pracy, zabezpieczenia społecznego, osób niepełnosprawnych, pomocy społecznej oraz negocjacji.

W skład Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej wchodzą komórki organizacyjne obsługujące sprawy z działu administracji rządowej: „zabezpieczenie społeczne”, „praca” i „sprawy rodziny”[4].

Minister Edukacji Narodowej

            Ministerstwo zajmuje się bardzo istotnym obszarem polityki społecznej, którym jest polityka edukacyjna (oświata i wychowanie). Edukacja finansowana jest ze środków budżetowych

Podstawowe cele działania:

  • realizacja prawa do nauki – powszechny i równy dostęp do nauki,
  • wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci i młodzieży,
  • promocja wykształcenia, np. przeobrażenia systemowe szkolnictwa wyższego,
  • profilaktyka uzależnień wśród dzieci i młodzieży,
  • wspieranie edukacji ustawicznej[5].

Minister Zdrowia

Minister zdrowia odpowiada za zdrowie społeczeństwa oraz za wdrażanie reformy zdrowia, która rozpoczęła się w 1999 r.

Organy podlegające ministrowi lub przez niego nadzorowanymi to:

  • Główny Inspektor Sanitarny,
  • Główny Inspektor Farmaceutyczny,

Inspektor do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych[6].

——-

[1] Ponadto: Minister Finansów, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, Minister Sportu i Turystyki, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Urząd Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast.

[2] Ustawa z dnia 08.08.1996 r. o Radzie Ministrów z późniejszymi zmianami – tekst jednolity, (stan aktualny na dzień 08.04.2008 r.).

[3] Julian Auleytner, Polityka społeczna. Teoria a praktyka, Wyższa Szkoła Pedagogiczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa 1997, s. 265.

[4] Ustawa z dn. 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej – Dz. U. Nr 65, poz.437 z 2007 (tekst uwzględniający zmiany wynikające z Dz. U. nr 173, poz. 1218 z 2007).

[5] Zarządzenie nr 17 Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20.09.2007 r. w sprawie regulaminu organizacyjnego Ministerstwa Edukacji Narodowej (Dz. U. M.E.N. z 2007 r. nr 1, poz. 8).

[6] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16.11.2007 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministerstwa Zdrowia, Dz. U. nr 216, poz. 1607.

Cele polityki społecznej

„Celami polityki społecznej jako działalności są:

a)      wyrównywanie warunków życia i pracy poprzez zaspokajanie potrzeb ludności w różnym wieku,

b)      tworzenie równego dostępu w korzystaniu z obywatelskich praw,

c)      usuwanie nierówności społecznych,

d)     asekurowanie przed ryzykiem życiowym”[1].

Oto najważniejsze cele, które są przypisywane polityce społecznej:

a)      zwalczanie niedomagań w dziedzinie procesu dystrybucji,

b)      wspieranie lub tłumienie pewnego systemu gospodarczego lub jego części,

c)      zwalczanie sprzeczności (antagonizmów) społecznych,

d)     wspieranie dobra wspólnego poprzez wpływ na stosunki klas społecznych należących do wspólnoty,

e)      zapewnienie trwałego osiągania celów społecznych,

f)       dążenie do równowagi między wymogami etycznymi i politycznymi,

g)      kształtowanie położenia różnych warstw społecznych (w szczególności potrzebujących ochrony),

h)      utrzymanie i wzmocnienie wewnętrznych, materialnych powiązań w społeczeństwie,

i)        integracja grup społecznych w społeczeństwie,

j)        regulowanie stosunków miedzy grupami społecznymi,

k)      wspieranie wolności i godności ludzi pracy,

l)        dążenie do porządku życia zbiorowego ludzi,

m)    ochrona grup społeczno-ekonomicznych, które w skutek swojej zależności ekonomicznej są szczególnie narażona na szkody, krzywdy, niebezpieczeństwa i kłopoty,

n)      zapobieganie i łagodzenie zaburzeń i konfliktów w przebiegu procesów społecznych,

o)      poprawa gospodarczej i społecznej pozycji większości osób,

p)      zapewnienie minimalnych standardów socjalnych,

q)      poprawa warunków pracy i bytu szerokich warstw ludności,

r)       eliminowanie źródeł powstawania i przeciwdziałanie patologii społecznej,

s)       zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego, zaspokojenie potrzeb wyższego rzędu, zapewnienie ładu społecznego[2].

Adresatami polityki społecznej są jednostki, rodziny lub grupy społeczne które:

a)      żyją w niekorzystnych warunkach ekonomicznych (ubóstwo materialne),

b)      zostają dotknięte niekorzystnymi procesami społecznymi, wynikającymi z masowych i dynamicznych zmian rozwojowych (np. deindustrializacja),

c)      nie zostały wyposażone w kapitał życiowy umożliwiający im normalną pozycja społeczną, odpowiedni poziom kwalifikacji, wejście na rynek pracy, założenie rodziny, co dodatkowo utrudnia dostosowanie się do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych,

d)     nie posiadają dostępu do odpowiednich instytucji pozwalających na wyposażenie w kapitał życiowy, jego rozwój i pomnażanie, co ma miejsce w wyniku niedorozwoju tych instytucji z uwagi na brak priorytetów, brak środków publicznych, niską efektywność funkcjonowania,

e)      doświadczają przejawów dyskryminacji zarówno wskutek niedorozwoju własnego ustawodawstwa, jak i kulturowych uprzedzeń i stereotypów,

f)       posiadają cechy utrudniające korzystanie z powszechnych zasobów społecznych ze względu na zaistnienie niesprawności, uzależnienia, długotrwałej choroby lub innych cech indywidualnych,

g)      są przedmiotem niszczącego działania innych osób, przemocy, szantażu, indoktrynacji.

W zakres zainteresowań polityki społecznej wchodzą zagadnienia prawne, polityczne, socjologiczne, ekonomiczne w następujących obszarach:

  • polityka demograficzna (ludnościowa) i polityka rodzinna,
  • polityka edukacyjna (oświatowa),
  • polityka kulturalna,
  • polityka ochrony zdrowia,
  • polityka mieszkaniowa,
  • polityka migracyjna,
  • polityka zatrudnienia (przeciwdziałanie bezrobociu, kształtowanie płac i warunków bezpieczeństwa pracy),
  • polityka zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej,
  • polityka ochrony środowiska naturalnego,
  • polityka prewencji i zwalczania zjawisk patologii[3].

————

[1] K. Głąbicka, Polityka społeczna państwa polskiego u progu członkowstwa w Unii Europejskiej”, Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji, Radom 2004, s.13

[2] Tamże, s.10

[3] E. Wnuk-Lipiński, Demokratyczna rekonstrukcja. Z socjologii radykalnej zmiany społecznej, Warszawa 1996, s.539-540