Zmiana społeczna

wykład z socjologii

Zmiana (społ.) jest stałym elementem życia społ.. Wszystkie społ. doświadczają zmian społ. – istotnych zmian wzorów kultury i struktury społecznej, które znajdują odbicie w zachowaniach społ.

Niektóre społ. zmieniają się powoli, np. odległe rejony Ameryki Płd. Inne jak USA znacznie szybciej.

  • Charakterystyczne:

– zmiany przebiegają w różnych kierunkach (postęp bądź regresja)

– niektóre są planowane a inne nie

– jedne są krótkotrwałe (moda) a inne długotrwałe w skutkach

– są akceptowane społ. bądź nie

  • Różnica miedzy procesem a zmianą: 

                                         zmiana

.stan początkowy———— . ————–stan końcowy.

(zmiana jest epizodem)

Proces = kolejno występujące po sobie zmiany.

  • CZYNNIKI ZMIANY SPOŁECZNEJ

Zachodzące zmiany zależą od wielu czynników:

1) środowisko naturalne, np. efekt cieplarniany

2) wynalazki nauki i techniki

3) dyfuzja kulturowa

4) ruchy społeczne

  • Ad.3 dyfuzja kulturowa

Koncepcja dyfuzji kultury głosi, że większość zmian zachodzących w strukturze społ. i kulturze danego społeczeństwa dokonuje się jako wynik wzajemnych kontaktów z kulturą innych społeczeństw. Kontakty, współpraca lub wymiana z innymi społeczeństwami wpływają obojętnie na zmiany w kulturze obu społeczeństw.

Dysonans kulturowy – gdy społeczeństwo nie nadąrza za elementami wprowadzonymi

Innowacje przyjmowane od innego społ. powodują korzyści, co najmniej trojakiego rodzaju:

1) skracają historyczną drogę naturalnego rozwoju, jaką dane społ. musiałoby przejść, aby wytworzyć dany element kultury

2) odgrywają rolę stymulacji własnej twórczości

3) pozwalają na tworzenie nowych syntez i wzbogacanie własnej kultury

W procesie dyfuzji kulturalnej elementy kultury materialnej przenikają łatwiej niż elementy kultury niematerialnej, a zwłaszcza wartości światopoglądowe czy też normy moralne z nich wynikające.

Elementy kultury materialnej nie zagrażają, bowiem danemu systemowi kultury, do którego przenikają. Nadto, użyteczność (nawet zmieniona) innowacji z zakresu kultury materialnej i technicznej jest łatwiej postrzegana i stwierdzana.

  • Ad.4 ruchy społeczne

Ruchy społeczne stanowią rodzaj działań zbiorowych, które zmierzają bezpośrednio do przeprowadzenia określonych zmian w strukturze społeczeństwa.

Ruch społeczny to system określonych działań i dążności podporządkowanych określonej ideologii i zmierzających do zmian strukturalnych życia społecznego.

Każdy ruch społ. obejmuje różne działania grupowe i opiera się na różnych formach organizacyjnych, które te działania inicjują lub je organizują (komitety, związki, kluby, partie polityczne, organizacje zawodowe, zrzeszenia)

Istotnym elementem każdego ruchu społecznego jest ideologia ruchu, która:

  1. a) mobilizuje i integruje zwolenników
  2. b) definiuje ideały, wizje przyszłego systemu, jaki winien być w danej dziedzinie osiągnięty
  3. c) krytyczna ocena dotychczasowego stanu
  4. d) określa program działania i wskazuje metody postępowania prowadzącego do zrealizowania ideałów ruchu

Rodzaje ruchów społ.(za A.Rose i J.Szczepańskim)

  • ruchy rewolucyjne – skrajne, posuwające się do użycia przemocy i walki, zmierzają do zmiany podstaw ustroju społ. i kultury, np. rewolucja cromwelowska, Wielka Rewolucja Francuska, rewolucja październikowa w Rosji

*rewolucje polityczne-> opanowanie władzy w państwie

  • ruchy reformatorskie – nie podważają podstaw ustroju, ale dążą do wprowadzenia odpowiednich zmian w drodze użycia legalnych środków uznanych za dozwolone, np. współczesne ruchy ekologiczne
  • ruchy ekspresywne – zmierzają do wprowadzenia zmian w kulturze ,w systemie wartości, wzorach życia danego społ., są to różne ruchy umysłowe, odnowy moralnej, kulturalno-oświatowe, np. różnego rodzaju wspólnoty, często o charakterze religijnym

OBSZARY ZMIANY SPOŁECZNEJ

Pojęcie zmiany społ. może znaczyć kilka rzeczy, z których każda odzwierciedla inny aspekt złożonego procesu zachodzącego w trakcie rozwoju społeczności ludzkiej:

1) postawy i wartości

2) instytucje społeczne (rodzina)

3) struktura społeczna (struktura grupy, zatrudnienia)

4) w sposobie życia lub w „podejściu do życia”

  • Ad.3 struktura społeczna
  1. a) zmiany demograficzne

– wzrost przeciętnej długości życia

– spadek procentowej stopy urodzeń

– starzenie się społeczeństwa

  1. b) zmiany w strukturze zatrudnienia

– zanikanie zawodów (szczególnie związanych z pracą fizyczną)

– wzrost zatrudnienia w sektorze pracy umysłowej (bankowość, edukacja, ubezpieczenia)

– zanik klasy robotniczej

  1. c) rosnący przyrost grup mniejszościowych, zaczynających z wolna dominować nad ludnością miejscową

Ø TRAUMA KULTUROWEJ ZMIANY SPOŁECZNEJ

  • Funkcjonuje na 3 poziomach funkcjonowania ludzi:
  1. dotyczy biografii jednostki

– np. jednostkę dotyka jakieś nieszczęście

– gwałtowna zmiana na poziomie indywid. biografii

– utrata pracy; niespodziewany awans w pracy

– choroba alkoholowa w rodzinie                              o charakterze długotrwałym

– rozkład pożycia małżeńskiego

  1. zmiany zachodzące w mikroskali – dotyczące określonych społeczności lokalnych

– gdy społ. lokalna dowiaduje się np. że zakład pracy, który utrzymywał większą część

członków, bankrutuje (charakter gwałtowny)

– rozpad społ. lokalnej, stany dezintegracji spowodowane jakąś sytuacją(charakter długotrwały)

  1. zmiany zachodzące w mikroskali – państwa, narody

– rosnące przeludnienie                                                         charakter długotrwały

– zatrucie środowiska naturalnego

– choroby cywilizacyjne

– atak na WTC, ataki terrorystyczne

  • Charakter traumatogenny przybierają zmiany o szczególnych właściwościach:

1) zmiany nagłe, szybkie, gwałtowne, dokonujące się w bardzo krótkim czasie

2) zmiany o szerokim zakresie, obejmujące równocześnie różne dziedziny życia społecznego

3) zmiany głębokie, radykalne, dotykające centralnych dla zbiorowości wartości, reguł,

przekonań. Mogą one polegać na krytyce lub kwestionowaniu zakorzenionych wartości albo

na propagowaniu lub narzucaniu wartości odmiennych

4) zmiany niespodziewane, zaskakujące, szokujące (rewolucje, przewroty)

  • Symptomy traumy:

1) brak zaufania –                               zarówno do instytucji publicznych jak i do innych obywateli

oznaki behawioralne: strategie oszczędzania bądź inwestowania

oznaki werbalne: opinie o politykach, polityce

2) apatia –                                           pesymizm, poczucie bezsilności

oznaki: np. absencja wyborcza, brak zainteresowania sprawami publicznymi

3) orientacja na dzień dzisiejszy –       skrócenie perspektywy czasowej w odniesieniu do przyszłości

4) nostalgia na temat przyszłości –     idealizowanie dziejów swojej zbiorowości (zwłaszcza jako przeciwstawnych kryzysowej kondycji dzisiejszej)

5) nastrój niepokoju –                         (rozproszony i niezdefiniowany), obaw, lęków

oznaki: podatność na plotki, fantazje, konfabulacje

6) „paniki moralne” (odmiana            oznaki werbalne: pojawienie się gorących, masowych dyskusji, sporów

syndromu poprzedniego)                    oznaki behawioralne: mobilizowanie się ruchów społecznych jako reakcji niewspółmiernych do zdarzenia inicjującego

  • W obliczu traumy kulturowej ludzie reagują w różny sposób, podejmując różne strategie radzenia sobie z traumą:

* strategie indywidualne – polegają na możliwie najlepszej adaptacji do panujących

warunków: skutecznym zabezpieczeniu się przed zagrożeniem, izolacji czy znieczuleniu na

ich wpływ, znalezieniu dla siebie swoistej niszy w której da się przeżyć. Np. budowanie

murów, montowanie zamków i alarmów w domach, wynajmowanie ochroniarzy

*strategie masowe – polegają na spontanicznej ekspresji niezadowolenia czy sprzeciwu przez

wielu ludzi równocześnie, ale niejako obok siebie, bez rozwiniętych interakcji czy

komunikacji wzajemnej. Np. wyjście ludzi na ulicę, zamieszki, akty zbiorowego wandalizmu

*strategie zbiorowe – polegają na podejmowaniu wspólnych zorganizowanych i celowych

działań, zaplanowanych i kierowanych przez przywódców. Np. strajk, głodówka, marsz

protestacyjny, blokada dróg publicznych, zbieranie podpisów pod petycją, akcje charytatywne

Hipsterzy

podrozdział z pracy mgr

Termin ten wywodzi się od slangowego określenia „Hip”, który pierwotnie oznaczał: „(…) ogólny wyraz aprobaty pochodzący prawdopodobnie od okrzyku entuzjazmu lub zachęty, pisane także jako: „Hep”, było jednym z podstawowych terminów słownika czarnych muzyków od początku lat 40 – tych, kiedy to zaczęto oznaczać kogoś zorientowanego, trzymającego rękę na pulsie. Ludzi obdarzonych tymi przymiotnikami nazywano: „Hepsters” lub „Hipsters”.[1]

Byli to zwolennicy kultury czarnych jazzmanów i hiszpańskojęzycznych Latynosów. Głosili hasło pojednania białych i czarnych, odrzucali amerykański styl życia. Silnie identyfikowali się z wartościami grup, z którymi sympatyzowali, przejmując także wiele zwyczajów z murzyńskich gett. Pewien powieściopisarz – Norman Mailer – określił ich jako: „Białych murzynów”. Z kolei Albert Goldman – znany wówczas reportażysta – tak o nich pisał: „Hipster był to typowy dandys z nizin społecznych, swoim strojem przypominał alfonsa, w sposobie bycia podkreślający spokój i chłód, co miało odróżnić go od hałaśliwych i impulsywnych typów, jacy otaczali go w gettcie. Aspirował do tego, aby w życiu mieć najlepsze rzeczy: bardzo dobre używki i najpiękniejsze dźwięki – jazz albo muzykę afro – kubańską”.[2]

Główne ośrodki hipsterskiej kultury to San Francisco i Greenwich Village w Nowym Jorku.

Ich pojawienie spowodowało, iż wylansowano w USA modę na pewien typ satyry społecznej, związanej właśnie z Hipsterami.[3]


[1] M. Jędrzejewski, Słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa 1992, “Samper”, s.42.

[2] T. Thorne, Słownik pojęć kultury …, op. cit., op. cit., s.143

[3]  M. Filipiak Od subkultury do kultury …, op. cit. ,s. 29.

Nierówności społeczne

wykład z socjologii

  • Ludzie od najdawniejszych czasów dostrzegali i przeżywali fakt, że jedni są NIERÓWNI drugim.(subiektywne poczucie niesprawiedliwości)

Wyrażało się to w różny sposób:

– definiowanie różnic międzyludzkich, jako sprawiedliwych lub nie

w ideologiach świeckich i religijnych, które uzasadniały lub sprzeciwiały się nierównościom

w doktrynach i programach politycznych, które podkreślały konieczność nierówności, a nawet jej pożyteczne funkcje społeczne, albo przeciwnie formułowały idee egalitarne domagające się zrównania szans życiowych

koncepcje filozoficzne szukają źródeł nierówności w fundamentalnych cechach gatunku

– w koncepcjach etycznych, traktujących nierówności bądź równości jako wartości moralne.

Nierówności społeczne dotyczą sytuacji, gdy ludzie są nierówni sobie nie z racji jakichkolwiek cech cielesnych czy psychicznych, lecz z powodu ich przynależności do różnych grup albo zajmowania różnych pozycji społecznych.

  • SZANSE

Żeby móc mówić o nierówności, wystąpić musi coś więcej niż tylko różnica w członkostwie w pewnej grupie lub zajmowanej pozycji, towarzyszy temu nierówny (łatwiejszy lub trudniejszy) dostęp lub przynajmniej nierówna (mniejsza lub większa) szansa dostępu do pewnych cenionych społecznie dóbr.

  • Czynniki/źródła nierówności społecznych:

Dobra cenione w społeczeństwie, generujące nierówności społeczne, zaspokajają potrzeby, aspiracje, dają satysfakcję. Są powszechnie upragnione, a ich zasób jest ograniczony!

  1. dobra materialne
  • mają duże znaczenie pozwalają zaspokoić potrzeby biologiczne, utrzymać się przy życiu – jednak są różnice w tym, co jemy, jak się ubieramy, jak żyjemy itd.
  • wartość autoteliczna – lepiej się czujemy, gdy je mamy
  • wartość instrumentalna (dają możliwość pozyskania pozostałych dóbr społ.)
  • zasoby są ograniczone – nie posiadamy, tyle ile byśmy chcieli
  1. władza
  • wartość autoteliczna – sama w sobie daje satysfakcję, zaspokaja pewne potrzeby i aspiracje
  • wartość instrumentalna-zwiększa możliwość pozyskania pozostałych dóbr
  • jest dobrem ograniczonym – żeby jeden mógł mieć władzę, inni muszą mu się podporządkować

3. prestiż społ.

  • wartość autoteliczna – w prostej linii wiąże się z jaźnią, działa na zasadzie zwierciadła, tworzy obraz siebie i samoocenę, na podstawie tego, co mówią o nas inni (opinia publiczna)
  • wartość instrumentalna – dostęp do innych dóbr;
  • dostęp ograniczony – gdyby wszyscy cieszyli się prestiżem, nie byłby tym, czym jest
  1. wykształcenie*
  • wartość autoteliczna – zaspokaja impuls ciekawości, potrzebę wiedzy, daje satysfakcję, cieszenie się szacunkiem i prestiżem
  • wartość instrumentalna:

1) w społ. nowoczesnym- gł. mechanizm awansu społ./majątkowego

2) specjaliści – władza (technokracja)

3) daje prestiż i uznanie, sławę

4) świadomość potrzeby dbania o zdrowie

(*) Ograniczenia w dostępie do wykształcenia:

  1. a) dostęp do urządzeń, instytucji kształcących (zróżnicowanie międzyśrodowiskowe miasto-wieś)
  2. b) indywidualne możliwości psychiczne i fizyczne
  3. c) kapitał kulturowy- akcent kładziony na wykształcenie jako wartość (podst. bariera)

5. zdrowie

wartość autoteliczna– zdrowie fizyczne = zdrowie psychiczne

wartość instrumentalna – człowiek chory – utrudniona możliwość pracy

ograniczony dostęp – środowisko miejskie i wiejskie (łatwy/trudny dostęp do specjalistów)

Społeczeństwo i jego struktura. Charakterystyka elementów struktury społeczeństwa

Społeczeństwo. Pojęcie i struktura

Początkowe definicje społeczeństwa w ujęciu socjologicznym kształtowały się pod wpływem reprezentantów myśli społecznej w końcu XVIII wieku (C.H Saint-Simon, A. Comte). Traktowały one społeczeństwo jako zorganizowany zespół form życia ludzi i zachodzących w nim procesów przyczynowo-skutkowych.

Pełniejsze określenie społeczeństwa jako wydzielonej zbiorowości ludzkiej dał Florian Znaniecki, który stwierdził, iż społeczeństwo jest kompleksem grup współistniejących i krzyżujących się, podporządkowanych jednej grupie dominującej (narodowi, państwu, organizacji religijnej).  Jest wielką zbiorowością terytorialną, stanowiącą układ zamknięty , posiadają własne charakterystyczne cechy odrębności, a tym samym jest dostępne  badaniom empirycznym, i historycznym.

Społeczeństwa są wewnętrznie zróżnicowane pod względem ekonomicznym, politycznym, kulturowym, demograficznym, zawodowym i innym. Tworzą zatem swoją specyficzną strukturę społeczną.

Struktura społeczna społeczeństwa jest to układ jego części składowych, ich rozmieszczenie i powiązanie między sobą oraz społeczeństwem jako całością. Struktura społeczna- zauważa Jan Szczepański – oznacza sposób ułożenia i przyporządkowania sobie członków, instytucji, grup, i podgrup składających się na grupę ora innych elementów tej grupy, takich jak elementy materialne, symbole i wartości, wzory zachowań i stosunków, pozycje społeczne zajmowane przez członków.

Inaczej mówiąc, struktura społeczna społeczeństwa oznacza układ różnych grup społecznych oraz instytucji społecznych, ról i pozycji społecznych oraz układ związków miedzy nimi, tworzący system jednostronnych lub wzajemnych nierówności społecznych, wynikających z różnicy miejsca w podziale pracy, funkcji i władzy, ze społeczności interesów.

Struktura społeczna dostrzegana przez grupy społeczne, jednostki, które w nich uczestniczą oraz przez nie oceniana przybiera różne aspekty. Stanisław Ossowski zwraca uwagę na pięć takich ocen:

  1. struktura społeczna jest składnikiem społecznej sytuacji, który determinuje stosunki międzyludzkie
  2. ujmowanie struktury społecznej przez pewne klasy, środowiska pozwalające dostrzec zainteresowania ludzi tych środowisk, klas odnośnie do ważnych w ich oczach stosunków społecznych; poprzez środowiskowe obrazy stosunków międzyludzkich docieramy do żywych zagadnień
  3. porównanie przeciwnych sobie lub różnych aspektów tej samej struktury społecznej w danym okresie lub w różnych okresach historycznych ułatwia głębsze wniknięcie w system stosunków międzyludzkich
  4. wiedza o strukturze społecznej bardziej się pogłębia, gdy dadzą się wyjaśnić różne jej aspektów oraz przyczyny tych różnic
  5. istniejące w społeczeństwie struktury społeczne wypełniają bezpośrednio na występujące w nim ideologie i programy społeczne. Natomiast występujące idee, ich aprobata lub dezaprobata mogą być wyjaśniony poprzez analizę struktury społecznej. W całości lub częściowo są one teoretycznym wyrazem rzeczywistych interesów, pragnień i potrzeb różnych grup społecznych.

Tenże autor przyjmuje trzy wymiary podziału społeczeństwa dychotomiczny, gradacji prostej i gradacji syntetycznej. Koncepcja dychotomiczna mówi o dwudzielnym podziale. Podziały najczęściej narzucają się ludziom same w sytuacjach szczególnych (wojna, kryzys ekonomiczny). Wówczas społeczeństwo dzieli się na „swoich” i „wrogów”, „biednych” i „bogatych”, „wyzyskiwaczy” i „wyzyskanych”, „rządzących” i „rządzonych”. Gradacja prosta przyjmuje ilościowe kryteria (obiektywne) zróżnicowania społeczeństwo i podziału na grupy. Są to np. wykształcone określoną liczbą ukończonych klas szkoły, dochód miesięczny. Gradacja syntetyczna uwzględnia ilościowe mierniki podziału społecznego łączone z wartościami jakościowymi, jak np. pochodzenie, przywileje, styl życia, przyjmowaną modę.

Wszelkie formy zróżnicowania społecznego mogą być oparte np. na kryteriach zawodu, bogactwa, prestiżu, władzy. Na przykład, zdaniem socjologa amerykańskiego Charlesa W. Millsa, zróżnicowania w strukturze społecznej tworzą specyficzne ugrupowania społeczne, które da się ująć w kategoriach klas, warstw społecznych. To znacz, że każda klasa, warstwa społeczna może być rozpoznana i określona przez fakt, że wszyscy jej członkowie maja podobne szanse nabywania przedmiotów, innych wartości (samochody, pieniądze, domy, wykształcenie, szacunek, życzliwość), które są ocenione w społeczeństwie. O przynależności do tej lub innej warstwy, klasy decyduje wspólne dzielenie z innymi ludźmi tej samej klasy, warstwy podobnych partycypacji w tych wartościach. Zauważyć można, że C.W Mills w swojej koncepcji stratyfikacji społecznej, oparta na powyższych kryteriach, pozwoli zanalizować wiele zjawisk w strukturze nowoczesnego społeczeństwa, a przede wszystkim pozwoli wyjaśnić zgodnie tzw. nowej klasy średniej „białych kołnierzyków”, jej pozycję wśród innych klas, warstw społecznych. Podstaw do tej analizy nie dały bowiem inne dotychczasowe struktury społeczeństwa. Tym również teoria społeczno-zawodowa.

Określenie „struktura społeczno-zawodowa” jest pojęciem używanym najczęściej w statystyce ludności, ekonomii i socjologii. Częścią składową struktury społeczno-zawodowa (inżynierowie, technicy, lekarze). Teoria ta polega na faktycznym wyróżnieniu w każdym społeczeństwie określonych zawodów, analizie ich właściwości i wydziału kontroli społeczno-zawodowych jako podstawowych części składowych społeczeństwa. Na przykład niemiecki ekonomista i socjolog Gustav Schmoller podkreśla, że kontrola zawodowa zastępuje bez reszty grupę rodzinną, sąsiedzka, lokalną, zaspokaja psychospołeczne potrzeby każdej jednostki. Z kolei Seymour M. Lipset i Reinhard Bendig ogół zawodów występujących w danym społeczeństwie dzielą na trzy podstawowe grupy zawodowe tj. na:

  • zawody pracowników fizycznych
  • zawody pracowników umysłowych
  • zawody rolnicze

Lloyd W. Warner badał strukturę społeczno-zawodową małych miast społeczeństwa amerykańskiego. Wyróżnił sześć podstawowych grup zawodowych.

  • profesjonaliści menadżerowie i właściciele większych firm (klasa wyższa-wyższa)
  • właściciele dużych hurtowni i średnich firm oraz ich menadżerowie (klasa niższa-wyższa)
  • urzędnicy na wysokich pozycjach w sferze produkcji i usług, dobrze wykwalifikowani pracownicy umysłowi (klasa wyższa-średnia)
  • wykwalifikowani robotnicy, pracownicy administracyjni średniego i niższego szczebla zarządzania (klasa niższa-średnia)
  • robotnicy pół wykwalifikowani , pracownicy przyuczeni do zawodu (klasa-wyższa średnia)
  • robotnicy niewykwalifikowani, magnez społeczny (klasa niższa-niższa)
  1.   Marks, uwzględniając rozwój kapitalizmu w społeczeństwach europejskich XIX wieku, strukturze społecznej wyraźnie wyróżnił klasy i warstwy społeczne. Klasa społeczna jest to duża grupa społeczna, która charakteryzuje się:
  2. a) jednakowym stosunkiem do środków produkcji i wymiary prawne (utrwalony i usankcjonowany)
  3. b) rolą w społecznej organizacji pracy ( sposób otrzymania i rozmiary bogactwa)
  4. c) miejscem zajmowanym w systemie produkcji społeczno-ekonomicznej

Powyższe warunki stanowią podstawę wydzielenia dwóch przeciwstawnych sobie klas społecznych, tj. właścicieli różnego majątku (kapitaliści) i pracowników wolnych, którzy nie są właścicielami (robotnicy). Wśród kapitalistów występują: właściciele środków produkcji, środków cywilizacji towarowo-pieniężnej, sfery usług, właściciele „sił natury”, właściciele swoich własnych warunków pracy. Druga przeciwstawną klasę stanowią wolni robotnicy, pracujący u właścicieli powyższych sfer gospodarki. Wokół pracy kapitalistów i robotników (pracowników najemnych) występują jeszcze dalsze podziały społeczne, jak ekonomiczno-socjologiczne odłamy klas, klasy czyste i klasy hetero genetyczne, polityczni i literaccy przedstawiciele klas.

Warstwy społeczne są to pracownicy administracyjni, urzędnicy sfery nadbudowy społeczno-prawnej, ideologicznej, politycznej. Pracownicy ci nie wytwarzają wartości dodatniej, jak robotnicy; wykonywana przez nich praca jest podstawą utrzymania i oparta jest na zasadach kompetencji zgodnych z odpowiednimi aktami prawnymi; otrzymują stałe wynagrodzenie zależne od stanowiska, stażu pracy, kwalifikacji, a nie we względu na wkład pracy; warstwy społeczne charakteryzują się dużą ruchliwością wewnętrzną, zależną od szczebli, stanowisk, władzy prestiżu.

Pomiędzy klasami kapitalistów a robotników dochodzi do konfliktu ekonomicznego, związanego z wyzyskiem jednej przez druga, do walki klasowej, a rozwiązaniem tego konfliktu jest rewolucja.

Zmiany w strukturze społeczno-zawodowej są wynikiem przemian ekonomicznych i technicznych społeczeństwa w sferze techniki oraz przemian w sferze organizacji przedsiębiorstw. Najintensywniejszym okresem, przyspieszającym te przemiany był początek XX wieku, w którym wystąpił silny związek nauki z przemysłem, powstały nowe rodzaje , wielkie korporacje przemysłowe oraz usługi handlowe. Wszystko to determinowało zmiany struktury społeczno-zawodowej ludności. Na przykład rozwój przemysłu i usług rodzi nowe zawody, rozwój techniki zróżnicował je pod względem stopnia kwalifikacji, zmieniał propozycje między pracownikami  wykwalifikowanymi a nie wykwalifikowanymi. Okazuje się, że w Niemczech w okresie szybkiego uprzemysłowienia powstało 8000 nowych zawodów. Przemiany w organizacji przedsiębiorstw zmieniają strukturę stanowisk w zespołach pracy, a monopolizacja zwiększa biurokrację w ich zarządzaniu.

Wymienione tendencje pojawiają się we wszystkich rozwiniętych społeczeństwa. Jeżeli przyjąć za wskaźniki „ nowoczesności” struktury społeczno-zawodowej:

  1. procę drobnych producentów, którzy są samodzielni
  2. procent najemnych pracowników umysłowych
  3. procent robotników, to najbardziej nowoczesną strukturę społeczno-zawodową mają Anglia i Stany Zjednoczone , a najmniej nowoczesną Niemcy i Francja. W Anglii bowiem jest najniższy procent samodzielnych drobnych producentów, co oznacza że, proces wypierania rzemiosła, drobnego handlu przez przemysł, wielki handel posunął się tu najdalej. W Stanach zjednoczonych z kolei występuje największy procent najemnych pracowników umysłowych> Niemcy i Francja są krajami mniej nowoczesnymi pod tym względem< są to raczej kraje „drobnomieszczańskie” o stosunkowo wysokim stopniu rozwiniętej drobnej produkcji. „ Nowa klasa średnia” nie zastąpi tu :starej klasy średniej” w takiej skali. Jak to ma miejsce w Anglii i Stanach Zjednoczonych.

Koncepcje społeczeństwa i jego struktury wskazują na istnienie różnych zbiorów społecznych, zbiorowości i grup społecznych.

Funkcjonowanie jednostki w grupie

wykład z socjologii

  • Człowiek tworzy kulturę i historię dzięki temu, że:

*jest wyposażony w rozum

*ma naturę zdolną do rozwoju i przekazywania właściwości biopsychicznych w drodze dziedziczenia

*uczestniczy w życiu społecznym

  • Różne poglądy na temat istoty człowieczeństwa stały się podstawą do formułowania różnych koncepcji dotyczących człowieka.

Koncepcja teologiczna – głosi, że człowiek jako twór Boga rodzi się ludzki w pełni swej osobowości, w pełni doskonałego człowieka

Koncepcja socjologiczna – głosi, że jednostka ludzka zyskuje człowieczeństwo dopiero dzięki życiu społecznemu

Obie koncepcje są słuszne ale patrzą z różnych stron na człowieka, każda ujmuje go w innej płaszczyźnie:

  • jedna mówi o jego pochodzeniu (teologiczna)
  • druga o rozwoju (socjologiczna)

Zatem:

Koncepcja teologiczna jest prawdziwa, gdy tłumaczy genezę pochodzenia i kultury oraz przeznaczenie istoty ludzkiej.

Koncepcja socjologiczna człowieka jest prawdziwa, gdy głosi, że człowiek przez życie społeczne dochodzi do pełni człowieczeństwa.

Obie koncepcje nie mogą więc sobie przeczyć!

Przeciwnie – uzupełniają się wzajemnie, przyczyniając się wzajemnie do stworzenia pełnej prawdy o człowieku.

„człowiek rodzi się ludzki, ale pełnię swego rozwoju osiąga dopiero dzięki społeczeństwu”

  • Pod wpływem częstych kontaktów z innymi osobami kształtuje się osobowość społeczna

Zespół trwałych cech jednostki wpływających na jej postępowanie, wyrastających na podbudowie cech biologicznych i psychicznych, a pochodzących z wpływu kultury i struktury zbiorowości, w których jednostka została wychowana i w których uczestniczy

Kształtowanie się osobowości społ. może powodować, że w danym regionie ukształtują się 2 różne kultury.

„choć można znaleźć wiele dowodów świadczących zarówno o sile i znaczeniu czynników biopsychicznych i społecznych, żadna z tych grup nie wyjaśnia w sposób całkowicie pełny i wyczerpujący całokształtu losów życiowych poszczególnych ludzi.

Obecnie najczęściej uznaje się, że zależą one głównie od 4 grup czynników. Oprócz wymienionych już czynników biopsych. i środowiskowych zalicza się do nich także:

  • planowe oddziaływanie wychowawcze oraz
  • aktywność własną jednostki”

Socjologów interesują socjogenne czynniki osobowości. Wyjaśniają one wpływy życia społecznego i kultury na osobowość jednostki.

Procesy tego oddziaływania określa się mianem socjalizacji.

  • Socjalizacja obejmuje procesy:

*internalizacji, t. j. nabywania czy przyjmowania przez jednostkę wartości i norm z nich wynikających

*uczenia się i tworzenia wzorów zachowań, a wśród nich wzorów ról społecznych

Procesy socjalizacji jednostki zachodzą w drodze spontanicznego naśladownictwa, identyfikacji, wychowania czy też świadomych osobistych decyzji samowychowawczych, dokonują się zaś dzięki interakcjom z innymi ludźmi.

Brak komunikacji i interakcji uniemożliwia socjalizację!

  • W analizach procesów socjalizacji wyróżnia się 2 fazy:

*socjalizację pierwotną – okres dzieciństwa, interakcja z opiekunami, grupy pierwotne, kontakty face-to-face

*socjalizację wtórną – w wieku dorosłym pod wpływem uogólnionego innego

Socjalizacja wtóra polega na uczeniu się przez jednostkę ról rodzinnych, zawodowych, ról pełnionych w różnych grupach społecznych lub instytucjach.

Dzięki procesowi socjalizacji jednostka rozwija swoją jaźń, czyli samoświadomość jednostki.

  • Proces socjalizacji pełni 2 ogromnie istotne funkcje:

1) stanowi mechanizm transmisji kultury

kulturowa tradycja, dorobek kulturowy społeczeństwa przenosi się z pokolenia na pokolenie, może ulegać komunikacji i bogaceniu się tylko dzięki temu, że wcześniejsze pokolenia przekazują idee, reguły, symbole późniejszym pokoleniom. Gdyby nie socjalizacja każde pokolenie musiałoby zaczynać wszystko od nowa

2) wytwarza pewien stopień ładu i porządku społecznego

chodzi o to, aby działania ludzi odpowiadały społecznym oczekiwaniom: wspólnie wyznawanym przez zbiorowość ideałom, wartościom, normom

SOCJALIZACJA – to proces, dzięki któremu jednostka wdraża się do sposobu życia swojej grupy i szerszego społeczeństwa przez uczenie się reguł i idei zawartych w kulturze

SOCJALIZACJA – procesy oddziaływań społeczeństwa na jednostkę, za pośrednictwem, których jednostka staje się pełnowartościowym członkiem zbiorowości społecznych

  • odmiany socjalizacji:

*socjalizacja początkowa –                 dokonuje się w rodzinie, następnie w grupach pierwotnych

* socjalizacja permanentna –             dokonuje się, gdy jednostka przygotowuje się do pełnienia określonych ról społecznych

*resocjalizacja –                                 zmiana sytuacji życiowej człowieka wymusza przystosowanie się do zupełnie nowych warunków

*akulturacja –                                     głęboka forma resocjalizacji, obejmująca przeważnie wszystkie sfery życia

*kontrsocjalizacja –                            wdrażanie do ról dewiacyjnych

*socjalizacja antycypacyjna –             (odmiana snobizmu) – ktoś, kto nie jest jeszcze członkiem danej grupy czy nie zajmuje jeszcze danej pozycji społ., identyfikuje się z nią subiektywnie

*socjalizacja odwrotna –                    gdy młodsi wywierają socjalizujący wpływ na starszych

  • Pojęcie socjalizacji:

„proces przekształcania biologicznego organizmu noworodka w aktywnego uczestnika życia

społecznego i kulturalnego” – wg J.Szczepańskiego

„proces przyswajania przez jednostkę wiedzy, umiejętności i dyspozycji, czyniący ją zdolną

do życia w społeczeństwie”– słownik pojęć socjologicznych

Problematyka kultury

Kultura jest nazwą wieloznaczną i często używaną, występuje w wielu znaczeniach, lecz także w wielu różnych naukach i w filozofii, nadaje się jej różną treść i różny zakres.

Przede wszystkim należy odróżnić użytek opisowy i użytek oceniający tego słowa. Mówi się czasem o kimś potocznie, że jest człowiekiem kulturalnym lub zachowującym się kulturalnie lub nie kulturalnie oceniając go pozytywnie lub negatywnie. W nauce stosuje się to znaczenie nadając nazwie kultura tylko sens opisowy tzn. w celu oznaczenia określonych klas przedmiotów, zjawisk i procesów, które opisujemy lub wyjaśniamy.

Nazwa pochodzi z języka łacińskiego cultura (agri) i oznaczała pierwotnie uprawę roli. Do dziś dzień używa się tej nazwy w naukach biologicznych i rolniczych mówi się o „kulturach” bakterii i „kulturach” roślin myśląc o określonych uprawach. Kultura oznacza pielęgnowanie uszlachetniania obyczajów ludzkich i ich sposobów postępowania. Stwierdzenie to jest przeniesione z rolnictwa, lecz nie w celu uszlachetniania i pielęgnowania roślin, lecz obyczajów. W znaczeniu filozoficznym jako kulturę rozumie się wszystko, co nie wyrasta samo przez się z przyrody, lecz powstaje dzięki pracy człowieka i jest to wytworem celowej refleksji i działalności ludzkiej.

Kultura to ogół wytworów działalności ludzkiej materialnych i nie materialnych wartości i uznawanych sposobów postępowania, zobiektywizowanych i przyjętych w dowolnych zbiorowościach przekazywanych innym zbiorowościom i następnym pokoleniom należy tu podkreślić, że kultura składa się z wytworów materialnych i systemów wartości.

W tym znaczeniu do kultury można by zaliczyć każdy przedmiot wytworzony przez człowieka. Podział na kulturę i przyrodę dał podstawę do podziału nauk na przyrodnicze i humanistyczne.

Często też spotykamy się z podziałem na kulturę materialna i duchową.

Kultura materialna zwana też cywilizacją jest zbiorem wytworów ogólnie zwanych przedmiotami codziennego użytku.

Kultura duchowa to wytwór dążenia do ideałów piękna, dobra, prawdy, sprawiedliwości, to zespoły idei, obyczajów, urządzeń, symbolów itp., w których te idee zostały wcielone lub utrwalone.

A.L. Kroeber i C. Kluckholm po zanalizowaniu kilkuset definicji z ostatnich stuleci stwierdzili, że:

„Kultura polega na uschematyzowanych i ustalonych sposobach myślenia, odczuwania i reagowania nabytych i przekazywanych głównie przy pomocy symboli, stanowiących zamienne osiągnięcia grup ludzkich włączając ich ucieleśnienie w wytworach materialnych; istotny trzon kultury stanowią tradycyjne tzn. historycznie przekazane i wyselekcjonowane idee, a przede wszystkim do nich przywiązane wartości”

Upraszczając można powiedzieć: Istnieją pewne idee przekazywane z pokolenia na pokolenie z tymi ideami wiążą się systemy wartości, te z kolei wyznaczają zachowania się i działania jednostek i grup, ich sposoby myślenia i odczuwania.

Definicje niekiedy określają ją jako: wyuczone zachowania się, kompleks wzorów przyjętych w danej grupie społecznej; całość dziedzictwa społecznego przekazywanego z pokolenia na pokolenie; zespół wzorów określających życie.

Definicja obejmuje też ogół przedmiotów/narzędzi produkcji wytworzonych przez człowieka lub całą społeczność będących ich wynikiem pracy w toku zdobywania środków zaspokajania potrzeb.

Kultura zawsze jest zlokalizowana w przestrzeni i w społeczności i nie istnieje poza zbiorowościami ludzkimi. Należy wiec odróżnić kulturę osobistą jednostki od kultury zbiorowości.

Kultura osobista jednostki to ogół jej osobistych wzorów postępowania, jej metod działania,wytworów jej działalności, jej idei i myśli często nie znanych innym ludziom. Kultura osobista musi się mieścić w ramach kultury zbiorowości jednakże każde społeczeństwo zezwala jednostkom na pewien margines oryginalności i odchylenia od powszechnie przyjętych i uznanych wzorów. Ten margines może być węższy lub szerszy, zależnie od roli społecznej i pozycji jednostki, jednakże granice dopuszczalnych odchyleń są mniej lub więcej wyraźnie ustalone, a ich przekroczenie spotyka się z potępieniem.

Kultura zbiorowości nie jest sumą kultur osobistych jej członków, ale jest to ogół wytworów, wartości i sposobów zachowania się, które zostały przyjęte i uznane przez zbiorowość i nabrały ważności dla jej członków, wyznaczając zachowania się uznane za ”obowiązkowe ” np. wzory przyzwoitości, zasady współżycia itp.

Trzeba też odróżnić kulturę zbiorowości od dziedzictwa kulturowego, które zostaje przekazane następnemu pokoleniu. Kultura zbiorowości jest całością żywych, aktualnych, funkcjonujących wytworów i wzorów odgrywających uznaną rolę w życiu wszystkich członków zbiorowości.

Dziedzictwo kulturowe to tylko ta część systemów, które zostały przekazane następnym pokoleniom, które zdały egzamin trwałości w czasie.

Podstawowe składowe jednostki kultury nazywamy elementami lub cechami kultury. Mogą być nimi jakieś przedmioty materialnego użytku lub idee, odgrywające ważną rolę w jednej lub więcej dziedzinach życia zbiorowego, wokół których koncentrują się inne funkcjonalnie z nimi powiązane wytwory lub idee.

W każdej dziedzinie kultury możemy wykryć szereg takich podstawowych elementów, które w mniejszym lub większym zakresie,wpływają na działalność ludzi, organizują i prowadzą wysiłki, prowadza do tworzenia bardziej złożonych systemów kulturowych. Taki układ przedmiotów, urządzeń wyobrażeń idei wzoru postępowania nazywamy kompleksem kulturowym.

Jeżeli np. uznamy samochód za odrębny element kulturowy, to wszystkie wytwory, urządzenia, instytucje czynności, wzory zachowań przepisy związane z produkcja, sprzedażą i używaniem i naprawianiem samochodów tworzą rozległy kompleks kulturowy.

W każdej dziedzinie działalności kulturalnej zbiorowości możemy wyróżnić charakterystyczne kompleksy: w rolnictwie może to być np. uprawa pewnej rośliny; wyróżniamy, więc kompleks upraw ryżu kukurydzy, pszenicy czy ziemniaków.

Kompleksy kultury nazywamy też systemami kulturowymi, gdyż są one wewnętrznie spójne i logicznie powiązane. Szereg kompleksów kulturowych może się łączyć w szersze całości, nazywane konfiguracjami lub też czasami wzorami kulturowymi.

Wpływ kultury dokonuje się różnymi drogami przez:

  • socjalizacje i kształtowanie osobowości jednostki
  • tworzenie i ustanawianie wartości
  • wzory działania i wzory postępowania
  • stwarzanie modeli instytucji i systemów społecznych.

1) Kultura jest wytworem działalności człowieka.

Nie jest ona czymś istniejącym poza zbiorowościami ludzkimi.

Kultura kształtuje nas już od pierwszych chwil po urodzeniu znajdujemy się pod wpływem istniejących już przedmiotów, urządzeń,poglądów, wierzeń i ustalonych sposobów wychowania.

Jest światem, do którego musimy wejść ucząc się wielu rzeczy i przez wiele lat. Nasz organizm, popędy, skłonności naturalne zostają od raz ujęte w karby nakazów, wzorów ustalonych w kulturze grupy, z której pochodzimy.

Możemy się przeciwko nimi buntować, lecz świadomy i zmieniający zastany stan rzeczy bunt jest możliwy dopiero wówczas, gdy osiągniemy dorosłość.

Istotę sprawy oddał w zwięzłym sformułowaniu R.E. Parka (Wprowadzenie do nauki socjologii Poznań 1926) powiedzeniem „człowiek nie rodzi się ludzkim, lecz staje się nim w procesie wychowania”

Po urodzeniu niemowlę jest organizmem biologicznym, wyposażonym w szereg własności potencjalnych, które wychowanie rozwija, modeluje, kształtuje i tak małe zwierzątko przekształca się w człowieka, czyli istotę rozumną, zdolna do pracy i twórczości. Jednakże przez samo oddziaływanie np. przez środki chemiczne, na procesy fizjologiczne nie nauczymy dziecka ani mówić ani czytać, pracować i rozwiązywać zastane sytuacje praktyczne w swoim życiu. Jest to możliwe dopiero przez oddziaływanie dorosłych na dziecko, przez uczenie go i przez „wprowadzenie ” do systemów wartości i wzorców postępowania.

Proces kształtowania osobowości dziecka i przystosowania do życia w zbiorowości, polegający na uczeniu go i wprowadzaniu go do kultury umożliwiający mu porozumiewanie się i inteligentne działanie w jej ramach, nazywamy procesem socjalizacji. Poprzez ten proces kultura kształtuje nowych członków społeczeństwa, uczy ich, jak się należy zachowywać, co należy czynić, aby się utrzymać i osiągnąć zasadnicze cele życiowe.

W mechanizmie wpływu kultury na życie społeczne szczególnie ważne jest to, ze kultura ustanawia systemy wartości i kryteria określające wartości.

Postępowanie człowieka jest wyznaczone przede wszystkim jego potrzebami organizmu wrodzonymi jak i nabytymi wywołującymi poczucie braku czegoś i zmuszające do działania (i potrzebami rozwiniętymi na ich podstawie).

2) Jednostki i zbiorowości muszą, ciągle dokonywać wyboru miedzy sposobami zaspokajania swoich potrzeb. W takich sytuacjach wyboru w grę wchodzą wartości i kryteria określające skale wartości.

Wartością nazywamy tu dowolny przedmiot materialny czy idealny, idee lub instytucję, przedmiot rzeczywisty czy wyimaginowany, w stosunku, do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują i m ważna role w swoim życiu i dążenie do jego osiągnięcia od czuwają jako przymus. Wartościami s te przedmioty, które zapewniają jednostce wewnętrzna równowagę i dążenie do nich daje poczucie dobrze spełnionego obowiązku,, lub te, które dla grupy są niezbędne dla utrzymania wewnętrznej spójności.

Pojecie wartości przedmiotu dla różnych grup może być względne i najwyższe wartości mogą mieć dla nich różne przedmioty.

Dla jednych będą to przedmioty kultu, wiedza naukowa lub doskonałość moralna dla innych cele polityczne, pieniądze lub dzieła sztuki,, a jeszcze innych zdrowe czy honor. Wartości są wiec ważnym wyznacznikiem postępowania jednostek. Są one regulatorami ludzkich dążeń i postępowania pozwalają na ocenę postępowania innych, służą jako podstawa oceny społecznej przydatności członków grup. Wyznaczają zasady hierarchii społecznej i określają zasady współżycia zbiorowego. Wartości są zasadniczą częścią składowa kultury każdej jednostki i zbiorowości. W kulturze każdej zbiorowości przyjęte są pewne systemy wartości i pewna hierarchia.

3) System wartości wyznacza wybór środków zaspokajania potrzeb i interesów, wyznacza perfekcje w dążeniach. Natomiast o tym, jak jednostka zachowuje się w określonych sytuacjach, jak rozwiązuje poszczególne sytuacje tak, by nie popaść w konflikt z innymi, jak rozwiązuje konflikty, gdy jej interesy zostały naruszone, o tym decydują „wzory” działania lub szerzej „wzory” postępowania.

Ustalane w ramach poszczególnej kultury

Mówiąc w uproszczeniu wzory postępowania są pewnymi schematami stosowanymi w określonych sytuacjach. Życie społeczne można rozpatrywać jako ciągły szereg sytuacji, w których ludzie się spotykają oddziaływają na siebie, komunikują sobie coś, żądają czegoś od siebie starają się wywrzeć jakiś wpływ na postępowanie innych, uzyskać cos od nich.

Każde spotkanie z innymi ludźmi jest nowa sytuacją. Zanim w tej sytuacji cos zrobimy, musimy ja najpierw określić: czy jest to np. narada, czy przyjacielska pogawędka.

Zdefiniowanie sytuacji jest konieczne dla zastosowania odpowiedniego wzoru działania i postępowania. Wzór jest to sposób zachowania się uznany za „normalny” lub dopuszczalny w danej sytuacji. Wzory zachowania określone w danej kulturze umożliwiają porozumiewanie się, czynią zrozumiałe zachowania innych i pozwalają oddziaływać skutecznie na innych ludzi.

4) Kultura wpływa na przebieg życia społecznego przez ustalanie modeli zachowań się, instytucji, przedmiotów, dzieł sztuki itp. Wzór wyraża pewną ustaloną i przyjętą w danej kulturze regularność przebiegu zjawisk, jest ustalonym schematem, który pozwala „odczytać” i zrozumieć zachowania. Model natomiast jest pewnym obrazem czy symbolicznym przedstawieniem stanu rzeczy pożądanego, ocenianego pozytywnie, służącego do oceny rzeczywistego stanu rzeczy. Model jest wiec schematem pożądanym, z którym związane są wartości, który należy naśladować i powtarzać.


Na podstawie „Elementarne pojęcia socjologii” – Jan Szczepański PWN 1963

„Nowa polityka” w społeczeństwie informacyjnym

Termin cywilizacja informacyjna („johoka shakai”) pochodzi z Japonii. Został po raz pierwszy użyty w 1963 roku przez japońskiego socjologa Tadao Umesamo(12). Następnie upowszechniony został przez znanego futurologa Kenichi Koyame, w opublikowanej w 1968 roku książce „Introduction to Information Theory”(13). W Europie terminem „społeczeństwo informacyjne” zaczęto się posługiwać dziesięć lat później. Został użyty w raporcie Simona Nory i Alaina Minca z 1978 roku na temat „tendencji rozwoju systemów społecznych”(14). W Stanach Zjednoczonych pojecie to zyskało na popularności w latach osiemdziesiątych.

Po II wojnie światowej próbowano znaleźć termin adekwatnie określający proces transformacji społeczeństw II polowy XX wieku. Wysiłki te obrazuje tabela nr 2 zawierająca zestawienie nazw nadawanych zmianom cywilizacyjnym w okresie 1950 – 1996.

Tabela 2. Katalog terminów, za pomocą których próbowano określić transformacje cywilizacyjna społeczeństw po II wojnie światowej

Rok Nazwa społeczeństwa Autor
1950 Samotny tłum
Człowiek posthistoryczny
Reisman
Seidenberg
1953 Rewolucja organizacyjna Boulding
1956 Człowiek organizacji White
1958 Merytokracja Young
1959 Rewolucja edukacyjna
Społeczeństwo postkapitalistyczne
Drucker
Dahrendorf
1960 Koniec ery ideologii Bell
1961 Społeczeństwo przemysłowe Aron
1962 Rewolucja komputerowa
Ekonomia wiedzy
Berkeley
Machlup
1963 Nowa klasa pracująca Mallet
1964 Globalna wioska
Człowiek jednowymiarowy
Era postcywilizacyjna
Społeczeństwo usług
Społeczeństwo technologiczne
McLuhan
Marcuse
Boulding
Dahrendorf
Ellul
1967 Nowe państwo przemysłowe
Rewolucja naukowo-techniczna
Galbraith
Richta
1968 Społeczeństwo informacyjne
Podwójna ekonomia
Neokapitalizm
Społeczeństwo postmodernistyczne
Technokracja
Umesamo
Averitt
Gorz
Etzoni
Meynaud
1969 Wiek nieciągłości Drucker
1970 Społeczeństwo skomputeryzowane
Wiek postliberalny
Kultura prefiguratywna
Era technotroniczna
Martin i Norman
Kahn
Mead
Brzeziński
1971 Wiek informacji
Compunifications
Społeczeństwo postprzemysłowe
Helvey
Oettinger
Touraine
1972 Społeczeństwo posttradycjonalne
Świat bez granic
Eisenstat
Brown
1973 Nowe społeczeństwo usług Lewis
1974 Rewolucja informacyjna Lamberton
1975 Wiek środków komunikowania
Mediokracja
Trzecia rewolucja przemysłowa
Philips
Philips
Stine
1976 Społeczeństwo przemysłowo-technologiczne
Megacorp
Ionescu
Eichner
1977 Rewolucja elektroniczna
Ekonomia informacji
Evans
Porat
1978 Demokracja antycypacyjna
Naród sieciowy
Republika technologii
Społeczeństwo telematyczne
Społeczeństwo okablowane
Bezold
Hiltz i Turoff
Boorstin
Nora i Minc
Martin
1979 Wiek komputerowy
Tysiąclecie mikro
Detouzos i Moses
Evans
1980 Mikro rewolucja
Rewolucja mikroelektroniczna
Trzecia fala
Arge
Forester
Toffler
1981 Społeczeństwo informacyjne
Rynek sieciowy
Martin i Butler
Dodrick
1982 Rewolucja Śródków komunikowania
Wiek informacji
Williams
Dizard
1983 Państwo komputerowe
Wiek genów
Burnham
Sylvester i Klotz
1984 Drugi podział przemysłowy
Człowiek Turinga
Piore i Sabel
Bolter
1996 Społeczeństwo sieciowe Castells

Źródło: Goban-Klas Tomasz, Społeczeństwo informacyjne: szanse, zagrożenia, wyzwania., Warszawa 1996, s. 36

Społeczeństwo informacyjne wyraża się najogólniej w współdziałaniu dwóch czynników:

  1. ogromnego znaczenia informacji,
  2. możliwości do jej:
    • wytwarzania,
    • przechowywania,
    • przekazywania,
    • pobierania,
    • przetwarzania,
    • wykorzystywania.

Doświadczenie historyczne mówi, ze „kto ma wiedzę, ten ma władze”. Jeszcze do niedawna ludzkość nie dysponowała tak wielkimi jak dzisiaj możliwościami przetwarzania informacji. Połączenie rozleglej wiedzy z umiejętnością jej wykorzystania umożliwia cywilizacji ludzkiej przejście od ery materialnej do nowej ery – nie całkiem jeszcze rzeczywistej w naszym odczuciu, gdzie miejsce nadrzędnego dobra zajmie informacja.

Bliższa znajomość z literatura poświęcona zagadnieniom przewidywania rozwoju cywilizacyjnego społeczeństw nasuwa generalne wnioski:

  • istnieje wielość alternatywnych propozycji w tym zakresie,
  • w rożnych koncepcjach autorzy kładą nacisk na odmienne zagadnienia jako kluczowe dla cywilizacji ludzkiej.

Tematykę scenariuszy opisujących pozytywne i negatywne skutki transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego podzielić można na dziewięć podstawowych sfer życia społecznego i przewidywane implikacje nadejścia ery informacyjnej. Porównanie jej potencjalnych skutków pozytywnych i negatywnych umożliwia rzeczywista ocenę konsekwencji nadchodzącej „rewolucji informacyjnej”.

Tabela nr 3. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze polityki wewnętrznej.

POLITYKA WEWNĘTRZNA
SZANSE ZAGROŻENIA
wykształcenie sie „cyberdemokracji”, czyli demokracji bezpośredniej wykorzystującej zdobycze techniki powrót ustrojów totalitarnych i państwowego monopolu informacyjnego
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
wzrost efektywności funkcjonowania urzędów państwowych poczucie ograniczonej wolności i braku prywatności obywateli
poprawa jakości kontaktów „obywatel-władza” oraz prezentacji polityki poczucie „bariery technokratycznej” pomiędzy władza a społeczeństwem
zwiększone korzyści dla obowiązkowych i rzetelnych polityków wzrost fragmentacji polityki
wzrost skuteczności podejmowania decyzji i planowania politycznego nowym metodom analizy danych utrudnienie podejmowania decyzji wskutek wzrostu ilości informacji
ułatwienie systemu zbierania podatków podatność na zewnętrzne zakłócenia informacyjne
brak możliwości wprowadzenia szczelnej cenzury i regulacji dostępu do fal radiowych i telewizyjnych

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Zestawienie powyższe wskazuje na przewagę pozytywnych skutków informatyzacji w sferze polityki wewnętrznej. Polepszy się poziom autoprezentacji polityków. Możliwość komunikacji dwustronnej „polityk – obywatel” zmusi obie strony do rzetelnej dyskusji. Rewolucja informacyjna udostępni społeczeństwu narzędzia umożliwiające wymuszanie na rządzących konkretnych odpowiedzi oraz egzekwowanie obietnic przedwyborczych. Zaowocuje to wzrostem aktywności politycznej. Parlament podzieli się władza ze społeczeństwem. Dzięki możliwości częstego organizowania referendum (nielimitowanego kosztami) ludzie współdecydować będą o losach swojego regionu, a nawet państwa. Jednocześnie wzmocni się poczucie „lokalnego patriotyzmu” a osłabia się więzy ogólnonarodowe. Wzrośnie obywatelska kontrola instytucji politycznych (administracji publicznej i samorządów lokalnych), oraz ich wydatków. Dzięki informatyzacji życia gospodarczego ograniczona zostanie „szara strefa”, coraz trudniej Będzie przeprowadzić nielegalne operacje finansowe. Różnorodność nowopowstających mediów uniemożliwi rządowa cenzurę informacji, a społeczeństwo wykształci metody obrony przed zbędnymi danymi. Sprawa dyskusyjna natomiast jest to, czy dostępność i mnogość informacji ułatwi, czy utrudni proces planowania centralnego.

Tabela nr 4. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze stosunków międzynarodowych.

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE
SZANSE ZAGROŻENIA
wzrost możliwości współdziałania w skali międzynarodowej ograniczenie suwerenności państw narodowych
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
komputerowe przekłady językowe pozwalające na lepsze międzynarodowe porozumienie pogłębienie się luki technicznej, gospodarczej, cywilizacyjnej pomiędzy bogatymi i biednymi krajami
zagrożenie autonomii kulturalnej państw Trzeciego Świata
destabilizacja równowagi militarnej przez możliwe fałszywe alarmy, wojny domowe, pojawienie sie nowych państw atomowych
powstanie nowych form międzynarodowego „infoterroryzmu

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Sadzimy, ze technika informatyczna znacznie ułatwi życie dyplomatom. Brak płynnej znajomości jeżyków obcych przestanie być bariera hamująca międzynarodowa karierę. Równocześnie wzrośnie zakres współpracy międzynarodowej. Istnieje jednak wiele realnych zagrożeń. Najpoważniejszym z nich wydaje się być pogłębienie się luki cywilizacyjnej miedzy państwami wysoko rozwiniętymi i bogatymi a reszta świata. Jednocześnie przestanie istnieć pojecie „państwa niezależnego” lub „państwa neutralnego”, liczba powiązań (głownie finansowych i politycznych) praktycznie uniemożliwi bierne uczestnictwo w strukturach międzynarodowych. Stopniowo Będzie zanikać kultura narodów, które nie osiągną sukcesu ekonomicznego. Pojawia się nowi „agresorzy”, zwiększy się liczba państw posiadających dostęp do technologii atomowych. Polityka międzynarodowa stanie się skomplikowana, a równowaga nietrwała.

Tabela nr 5. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze gospodarki i finansów.

GOSPODARKA I FINANSE
SZANSE ZAGROŻENIA
wzrost efektywności sterowania rynkiem nadmierna wrażliwość i uzależnienie od systemów informatycznych
SKUTKI POZYTYWNE NEGATYWNE
globalizacja i przyspieszenie handlu giełdowego
powstanie systemów umożliwiających funkcjonowanie wielkich transnarodowych korporacji oraz wzmacniających istniejący układ sil
wzrost efektywności zarządzania strategicznego, działań kierowniczych, administracyjnych i koordynacji działań konieczność opracowania nowych metod zarządzania, adekwatnych dla nowych modeli struktur organizacyjnych
skrócenie cykli produkcyjnych, poprawa gospodarowania środkami materiałowymi i technicznymi wzrost wymagań dotyczących wykształcenia i efektywnej obsługi systemów zautomatyzowanych
wzrost wydajności maszyn i urządzeń
konflikty społeczne na tle automatyzacji i robotyzacji
wzrost jakości wyrobów i usług, powiększenie palety dostępnych wyborów oraz wzrost jakości kompleksowej obsługi i informacji klientów nadmierna standaryzacja wyrobów i usług
bankowość lokalna jako zachęta dla obywateli do wykorzystywania większej liczby usług zachęta dla deregulacji finansowej
ułatwienie opłat i rozliczę zbyt silne uzależnienie zakupów od systemów teleinformatycznych
wzrost efektywności koordynacji działań komunikacyjno-transportowych w skali lokalnej i międzynarodowej zwiększona wrażliwość międzynarodowego systemu bankowego
ROLNICTWO
zmniejszenie luki cywilizacyjnej miedzy miastem a wsią dalsza migracja ludności ze wsi do aglomeracji miejskich
możliwość alokacji usług informacyjnych w regiony rolnicze wzrost bezrobocia na wsi
wzrost efektywności produkcji rolnej i obsługi kompleksowej rolnictwa

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Transformacja gospodarki w erze informacyjnej spowoduje najprawdopodobniej umiędzynarodowienie wszystkich dziedzinach życia gospodarczego. Spowoduje wzrost efektywności oraz przyspieszenie realizacji inwestycji finansowych. Ograniczanie negatywnych skutków informatyzacji umożliwi współistnienie zadowolonych konsumentów i odnoszących sukcesy ekonomiczne producentów. Możliwość analizowania czynników produkcji, stanu rynku międzynarodowego i możliwości finansowych pozwoli na zoptymalizowanie działalności gospodarczej i obniży stopię ryzyka. Informatyzacja oferuje również wiele rozwiązań dla rolnictwa. Jeśli jednak światu nie uda się uniknąć negatywnych konsekwencji wynikających z nadmiernego uzależnienia od systemów informacyjnych, czeka nas kolejna era ubezwłasnowolnienia ludzkości przez bezduszne maszyny.

Tabela nr 6. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze opieki zdrowia obywateli.

OPIEKA ZDROWOTNA OBYWATELI
SZANSE ZAGROŻENIA
poprawa stanu zdrowia społeczeństwa i przedłużenie średniego wieku życia oraz wzrost wiedzy specjalistycznej lekarzy „dehumanizacja” opieki medycznej
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
zastosowanie systemów teleinformatycznych do wspomagania diagnostyki medycznej i do natychmiastowego dostępu do danych o pacjentach i lekach możliwość wykorzystania danych o stanie zdrowia ludzi do celów pozamedycznych
bezpośrednia wymiana informacji medycznej miedzy dowolnymi ośrodkami w dowolnym czasie i zakresie zróżnicowanie dostępu do pomocy medycznej
wzrost możliwości zapobiegania masowym zagrożeniom zdrowia oraz reakcji w nagłych przypadkach poważne schorzenia zawodowe w przemyśle komputerowym
„zdalne leczenie”, czyli korzystanie z diagnoz i zalecę lekarskich w domu za pomocą sieci teleinformatycznej „technostres” – z powodu wszechobecności i dominacji techniki
zwiększająca efektywność pomoc systemów eksperckich w diagnozowaniu i analizie kosztów zbyt duże uzależnienie skuteczności leczenia od systemów informatycznych
inteligentne karty zdrowia z zapisem pełnej historii choroby oraz „szpital na przegubie”, czyli urządzenie zalecające i kontrolujące zażywanie lęków przez pacjenta

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Medycyna jest jedna z najwolniej rozwijających się dziedzin naukowych XX wieku. W porównaniu z rozwojem nauk związanych z informatyka lub choćby odkryciami w genetyce, ostatnie stulecie tylko w niewielkim stopniu poprawiło możliwości leczenia i zapobiegania dręczących ludzkość chorób. Jednocześnie zdaje się zwyciężać pogląd, ze opieka nad zdrowiem jest prywatna sprawa każdego człowieka. Od społeczeństwa informacyjnego oczekuje sie, wiec znacznej poprawy skuteczności medycyny oraz powrotu do idei szerokiej opieki socjalnej obywateli. Możliwość natychmiastowego dostępu do pełnej informacji o pacjencie i ciągłego kontrolowania jego stanu zdrowia dzięki mikrochipom, pozwoli lekarzom na szybkie i efektywne leczenie. Jednocześnie pełny dostęp do wiedzy medycznej i wykorzystanie odkryć z innych dziedzin nauki pozwoli poszerzyć wiedzę i pokonać wiele gnębiących ludzkość schorzeń.

Tabela nr 7. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze stosunków pracy.

PRACA
SZANSE ZAGROŻENIA
ograniczenie kontaktów międzyludzkich i wzrost poczucia alienacji
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
zmniejszenie rangi i zmiana ról menadżerów średniego szczebla
oszczędność pracy ludzkiej i jej intelektualizacja podział pracy na zajęcia Madre i głupie
polepszenie warunków pracy bardziej nudna i wyspecjalizowana praca
zmniejszenie bezrobocia poprzez tworzenie nowych zajęć oraz komputerowa kontrole zatrudnionych zwiększenie bezrobocia poprzez stopniowa automatyzacje zajęć odtwórczych
wzrost wydajności pracy i ułatwienia w pozyskiwaniu specjalistów redukcja zatrudnienia w rolnictwie i przemysłach tradycyjnych
wzrost znaczenia pracy na cześć etatu i pracy w domu ograniczenie kontaktów międzyludzkich i wzrost poczucia alienacji
minimalizacja kosztów utrzymania powierzchni biurowych i zmniejszenie absencji przez redukcje przejazdów do pracy powiększenie się luki pokoleniowej i konfliktów społecznych
wzrost ilości czasu wolnego

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Wielu futurologów przepowiada, ze rozwój nowoczesnych technologii i automatyzacja uwolni człowieka od pracy. Istnieje jednak niemało zagrożeń związanych ze sfera pracy w społeczeństwie informacyjnym. Ludzkość pozbawiona konieczności dbania o własne interesy (wyręczona przez maszyny) może utrącić impet gatunkowy i zatrącić sens istnienia. Wykorzystanie tanich i funkcjonalnych maszyn może przyczynić się do pojawienia się powszechnego bezrobocia. Jedyna szansa na rozwój ludzkości wśród powszechnej automatyzacji i informatyzacji jest wysoki i powszechny poziom wykształcenia oraz opiekuńcza polityka państwa wobec ludzi pracy.

Tabela nr 8. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze edukacji i wiedzy.

EDUKACJA I WIEDZA
SZANSE ZAGROŻENIA
wzrost wykształcenia ludzkości i możliwość rozwijania zainteresowań wykształcenie sie wąskiej elity hamującej dostęp do wiedzy
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
wzrośnie zapotrzebowanie na wykształcona i elastyczna sile robocza
usprawnienie nauczania przeładowanie informacyjne
pojawi sie możliwość globalnej teleedukacji groźba całkowitego zastąpienia nauczycieli przez systemy informatyczne
wykorzystywanie komputerów do badan naukowych, dostęp do elektronicznych publikacji bez pośrednictwa bibliotek oraz koordynacja nabytków bibliotek rozkwit ślepej wiary w decyzje komputera oraz zmniejszenie sie pędu do wiedzy i czytelnictwa
egalitarność wiedzy demistyfikująca elitarne ekspertyzy komputerowe fotomontaże umożliwiające niebezpieczne oszustwa
udoskonalenie opracowania map, komputerowe mapy w środkach lokomocji oraz poprawa prognoz pogody elektroniczne zanieczyszczenie zbyt wieloma sygnałami powodująca fałszywe odczyty instrumentów
rozwój dziedzin wiedzy korzystnych społecznie niesłuszne niska ocena pewnych typów wiedzy
elektroniczna forma publikacji umożliwi ich modyfikacje w czasie rzeczywistym ciągle modyfikacje utrudniają powoływanie sie na inne źródła
fragmentacja wiedzy w miarę wzrostu ilości informacji
erozja kontroli praw autorskich

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Edukacja i ogromna rola, jaka spełnić może podczas transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego, wydaje sie być lekceważona przez większość współczesnych polityków. Dobre wykształcenie pozwoli odnaleźć się ludzkości w nowej rzeczywistości ery informacji, gdzie najbardziej poszukiwani będą specjaliści. Egalitarność wiedzy uniemożliwi elitom politycznym i ekonomicznym manipulowanie społeczeństwem. Niewykształceni staną się bezbronni wobec prawa, grup ekonomicznych i organizacji przestępczych. Rozwarstwienie społeczeństwa, oraz przyjęte kryterium skuteczności i użyteczności pracowników może doprowadzić do wykształcenia się wąskiej elity naukowców.

Tabela nr 9. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze jednostki i społeczeństwa.

JEDNOSTKA I SPOŁECZEŃSTWO
SZANSE ZAGROŻENIA
wyzwolenie ludzi przez zhumanizowane maszyny dehumanizujące i izolujące człowieka interakcje z maszyna
SKUTKI POZYTYWNE NEGATYWNE
zróżnicowanie wzorców życia wraz ze wzrostem różnorodności pracy i możliwości podróżowania zmniejszenie możliwości dostępu do informacji przez jej prywatyzacje
zanik znaczenia miejsca zamieszkania kontrola i zmniejszenie zakresu prywatności
zrównane role kobiet, mężczyzn i dzieci skostnienie percepcyjne
informatyczne wzmocnienia ludzkiego mózgu

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zahera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Erozja współczesnego systemu wartości oraz zmiany związane z przechodzeniem do nowego rodzaju struktury społecznej nie mogą pozostać bez wpływu na kondycje jednostek. Trudno dziś definitywnie ocenić, czy era informacji przyniesie ludzkości wolność czy zniewolenie. Sadzimy, ze siec informacyjna łączy ludzi i tworzy miedzy nimi specyficzna więź. Jednak wielu filozofów ostrzega przed tendencja do zamiany kontaktów bezpośrednich na telekomunikacje. Współcześni myśliciele i socjolodzy obawiają sie również całkowitego braku prywatności jednostki i przeniesienia sie wszystkich form aktywności ludzkiej do sieci informatycznej.

Tabela nr 10. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze stosunków międzynarodowych.

EKOLOGIA
SZANSE ZAGROŻENIA
zahamowanie degradacji środowiska naturalnego możliwości sztucznego zapewniania podstawowych potrzeb ludzkości obniża stopię zainteresowania ekologia
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
rozwój systemów informatycznych przeznaczonych do kontroli i monitorowania środowiska naturalnego zbyt silne uzależnienie kwestii ekologicznych od systemów technicznych
stosowanie map cyfrowych do analiz ekologicznych i analiz możliwych skutków katastrof ekologicznych osłabienie „świadomości ekologicznej” społeczeństwa
poprawa możliwości systemów zapobiegania katastrofom ekologicznym
międzynarodowa współpraca na rzecz ochrony środowiska

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zahera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Ochrona przyrody jest dziedzina, w której współpraca międzynarodowa może przynieść całemu społeczeństwu ludzkiemu wielkie korzyści. Społeczeństwo informacyjne dysponować Będzie globalnymi analizami skutków katastrof ekologicznych, dlatego dziedzina ta najprawdopodobniej objęta zostanie szczególnym zainteresowaniem. Oczywiście, jeśli zrealizuje się optymistyczny wariant rozwoju ludzkości. Społeczeństwo podzielone przez finanse i wykształcenie będzie zbyt zajęte rozwiązywaniem własnych problemów, aby zająć się ochrona środowiska. Jednocześnie zwrócenie uwagi światowym dysydentom na pozytywne i negatywne konsekwencje rozwoju społeczeństwa informacyjnego pozwolą, być może uniknąć powyższych zagrożeń.

Liczba zmiennych, jakie należałoby uwzględnić w powyższej symulacji przekracza wielokrotnie dzisiejsze możliwości obliczeniowe ludzi i komputerów, dlatego analizując powyższe dane należy przyjąć wysoka granice błędu. Należy wziąć pod uwagę takie czynniki, jak stopień zaawansowania poszczególnych państw na drodze ku społeczeństwu informacyjnemu, a nawet ku demokracji, upowszechnienie technik teleinformatycznych, poziom kulturalny oraz stopię wykształcenia obywateli. Należy równocześnie pamiętać, ze transformacja nie musi przebiegać jednotorowo, społeczeństwa mogą realizować odmienne modele strategii techniczno-gospodarczej i polityki. Scenariusze dla krajów nie należących do czołówki dają się podzielić na trzy grupy(15):

  1. wstępnego okresu komputeryzacji i informatyzacji,
  2. okresu dyfuzji i upowszechnienia,
  3. okresu zmian jakościowych, modyfikacji i nowych zastosowań.

W wielu scenariuszach rozwoju społeczeństwa informacyjnego występują sprzeczne tezy, z podobnych przesłanek wyciągnięte zostają przeciwstawne sobie wnioski. Trudno wiec sformułować jednoznaczne odpowiedzi na pytania, które nurtują dziś intelektualistów:

  1. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na rynek pracy?
    • Wzrośnie czy obniży się liczba miejsc pracy?
    • Wzrośnie liczba zajęć skomplikowanych czy prostych?
  2. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na edukacje?
    • Poprawi się czy pogorszy poziom i atrakcyjność nauczania?
  3. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na społeczności lokalne?
    • Silniejsza będzie tendencja do centralizacji czy do decentralizacji?
  4. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na humanizacji życia społecznego i kontakty międzyludzkie?
  5. Powiększy czy zmniejszy sie odstęp pomiędzy państwami cywilizacyjnie i technicznie opóźnionymi a państwami pozostającymi w czołówce?

(11) Opisując możliwości rozwoju społeczeństwa informacyjnego używam terminów: scenariusz, prognoza oraz wizja. Scenariusz jest to szczegółowy plan zawierający dokładne wskazówki dotyczące realizacji i określające sposób zgrupowania układu społecznego. Prognoza jest to przewidywanie, zapowiedz czegoś, oparta na nieokreślonych danych, obliczeniach i objawach. Wizja jest to obraz fragmentu rzeczywistości utworzony przez twórcza wyobraźnie. Przedstawiane przeze mnie treści zawierają elementy charakterystyczne dla wszystkich powyższych terminów, dlatego tez w dalszej części pracy używam ich wymiennie, wybierając jednak najbardziej dopasowane do kontekstu. Znaczenie powyższych terminów zaczerpnięto ze „Słownika wyrazów obcych”, Warszawa 1980.
(12) przyp.aut. termin ten użyty został przez Tadao Uesamo w artykule na temat ewolucyjnej teorii społeczeństwa opartego na „przemysłach informacyjnych”, autorzy większości opracowań na temat „społeczeństwa informacyjnego” uważają, ze termin ten powstał w Stanach Zjednoczonych, swoje informacje czerpie z Instytutu Kultury Japońskiej przy Ambasadzie Japońskiej, niestety nie dotarłam do szerszych informacji o artykule.
(13) Koyama K., Introduction to Information Theory, Tokyo 1968.
(14) Goban-Klas Tomasz, Społeczeństwo informacyjne: szanse, zagrożenia, wyzwania., Warszawa 1996, s. 34.
(15) Zacher Lech, Wizje przyszłości świata, Warszawa 1996.

Wstęp pracy mgr

Manifestacje niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży, przede wszystkim zaś  wzrastająca przestępczość wśród nieletnich, z uwagi na szerokie informowanie o tych zjawiskach przez środki masowego przekazu wywołują niepokój społeczny. Coraz częściej manifestacje te przejawiają się jako czyny i zjawiska szokujące społeczeństwo. Problematyka skuteczności całego systemu resocjalizacyjnego młodzieży, z punktu widzenia społeczeństwa, jest nader ważna i aktualna. Proces resocjalizacyjny jest zadaniem niezwykle trudnym i odpowiedzialnym. Zasadnicza trudność polega na tym, że dzieci niedostosowane społecznie, często zdemoralizowane, nie są skłonne do podporządkowania się obowiązującym w placówkach wychowawczych regulaminom oraz wymogom wychowawców i nauczycieli. Trud włożony w prawidłowe stosowanie form wychowawczych i resocjalizacyjnych może przywrócić dziecko niedostosowane społeczeństwu, a podarowanie mu „nowego życia” daje z pewnością satysfakcję wychowawcom. Należy także mieć na względzie, że młodzież wchodzącą do placówek resocjalizacyjnych cechują różne przeżycia frustracyjne i różne na nie reakcje. Poczucie krzywdy dominuje, wszędzie i zawsze są oni najgorsi, niepożądani, wyizolowani z grupy rodzinnej, z grupy rówieśników, ze szkoły. Toteż rodzi się w nich poczucie pozostawania na marginesie życia społecznego, poczucie obcości i inności. Stopniowo, zależnie od warunków, zaczyna wzrastać niechęć do ludzi, nauki i pracy, pogłębia się postawa antyspołeczna. Pogłębiająca się świadomość izolacji wzmaga poczucie beznadziejności i niemożności wyjścia z tej sytuacji. Narasta natomiast potrzeba odznaczenia się w czynach wzbudzających w „utraconym” lęk, grozę i przerażenie, w swoim świecie zaś podziw, posłuch doprowadzający do bezwzględności w spełnianiu nakazów i uwielbienie. Taka działalność destrukcyjna, będąca głównym elementem życia, pogłębia poczucie niemożności wyjścia z tej sytuacji. Mogą jednak pojawić się jakieś okoliczności i przeżycia, które rozbudzają tęsknotę za życiem normalnym. Ten moment może się stać początkiem procesu resocjalizacji.

W odpowiednich warunkach istnieje nadzieja na powrót do normalnego życia. Coraz wyraźniej pojawia się możliwość: „być jak inni”, budzi się uśpione już pragnienie wyjścia z niekorzystnej sytuacji. Od czasu do czasu jednak wraca dawny stan. Zaczyna się walka ze sobą, do której potrzebne jest oparcie w tym na nowo otwierającym się normalnym świecie. Przeżywanie tych właśnie wahań i zmagań rozpoczyna okres resocjalizacji. Im wyższe są te długofalowe dążenia i im silniejsze, tym większą mają wartość dla resocjalizacji gdyż pobudzają do wysiłku, tak bardzo potrzebnego w każdej adaptacji i jej poczucie odpowiedzialności. Rozwijają się też uczucia dodatnie w stosunku do życia, do człowieka, do pracy.

Niniejsza praca ma charakter badawczy, co wyznaczyło jej konstrukcję. Celem podjętych badań było poznanie działalności resocjalizacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Wałbrzychu.

Praca poza wstępem składa się z trzech rozdziałów.

Rozdział pierwszy przedstawia zawarte w literaturze przedmiotu definicje niedostosowania społecznego i mechanizmy psychospołeczne jego powstawania.
W rozdziale tym omówiono również główne symptomy niedostosowania, takie jak: opór szkolny, wagary i niepowodzenia szkolne, ucieczki z domów, nadużywanie alkoholu
i środków odurzających oraz zachowania agresywne. Osobno potraktowano zagadnienie resocjalizacji, jej zadań i etapów. Szczególną uwagę zwrócono na charakterystykę wychowania resocjalizującego.

Rozdział drugi opisuje metodologiczne podstawy badań. Przedstawiono tu cel
i przedmiot badań, problem główny i problemy szczegółowe, wraz z hipotezami roboczymi oraz zmienne zależne i niezależne. Opisano metody, techniki i narzędzia badawcze, które wykorzystano w pracy oraz scharakteryzowano teren badawczy.

Rozdział trzeci ma charakter empiryczny i prezentuje wyniki podjętych samodzielnie badań.

Pracę oparto na dostępnej literaturze przedmiotu, tj. wydawnictw zwartych
i artykułach z czasopism. Całości dopełnia bibliografia oraz aneks z wykorzystanymi kwestionariuszami ankiet skierowanych zarówno do wychowawców badanej placówki, jak i podopiecznych.