Archiwum kategorii: Pisanie prac

pisanie

Znaczenie „zawodu – powołania”

Jak powiedzieliśmy wcześniej Max Weber nie pokusił się o skonstruowanie żadnej definicji religii. Dalece ważniejszym problemem było jego zdaniem rozpatrywanie jej w kategoriach działania. Określony typ działania wynika z kolei ze znaczenia jakie ludzie nadają określonym zjawiskom. W naszym wypadku najważniejszą rzeczą w tym momencie do rozwiązania jest wykazanie, jakie znaczenie nadawane jest sposobom uzyskania zbawienia. W poprzednim paragrafie zwróciliśmy uwagę na fakt powstania ideologii zbawienia jako na swojego rodzaju rewolucję etyczną. Jednak sam fakt jej zaistnienia nie warunkuje jeszcze różnic w działaniach wyznawców poszczególnych religii. Różnice te powstają dopiero wówczas, gdy jednostki zaczynają określać wzajemne relacje pomiędzy nimi a osobą zbawiciela oraz, gdy dokonują wyboru drogi prowadzącej do zbawienia. Dopiero ten wybór wpływa znacząco na określony “sposób życia” czy właściwiej “orientację życiową” (Lebensführung). Powiedzieliśmy też, iż charakter danej religii zależy między innymi od tego kim jest, a precyzyjniej z jakiej warstwy społecznej wywodzi się osoba będąca nosicielem religii. Najbardziej jaskrawym przykładem przenikania się idei religijnych do innych sfer aktywności ludzkiej jest przykład wpływu etyki protestanckiej na formowanie się nowoczesnego kapitalizmu w Europie zachodniej.

Słowo “zawód” zostało użyte w sensie “powołanie” po raz pierwszy przez Marcina Lutra, w jego tłumaczeniu Biblii. W swoim niemieckim brzmieniu “Beruf”, “Berufen” nawiązywało do swego hebrajskiego pierwowzoru.

“[…] Najpierw słowo to odnosi się do funkcji kapłańskich (Ex. 35,21; Neh. II, 22; Chr. 9,13; 24.4; 26,30) i dotyczy załatwiania spraw w służbie króla (w szczególności I Sam. 8, 16, I Chr. 4,23; 29,6). Oznacza służbę urzędnika królewskiego (Esth. 3,9; 9,3), nadzorcy robotników (2 Reg. 12,12), pracę niewolnika (Ger. 39,11), pracę polową (Chr. 27,26), rzemieślników (Ex. 31,5; 35,21; Reg. 7,14), handlarzy (ps. 107,23) i każdą “pracę zawodową” (Sirach 11,20). Słowo to pochodzi od rdzenia hebrajskiego, oznaczającego “posyłać”, a więc pierwotnie znaczyło “zadanie”. […].”

Protestancka interpretacja wypowiedzi Św. Pawła: kto nie pracuje ten nie je, spowodowała, iż praca stała się wśród protestantów już nie koniecznością życiową – jak to miało miejsce w średniowieczu, lecz Bożym nakazem, wezwaniem do podporządkowania się Jego Woli jako warunkowi osiągnięcia zbawienia. Te dwa fakty spowodowały nadanie nowego – religijnego znaczenia pracy zawodowej. W przeciągu stu lat od reform Marcina Lutra do rewolucji angielskiej i powstania purytanizmu, dzięki rozwojowi sekt protestanckich, nowe znaczenie pracy oraz wykonywania zawodu przybierało na sile. Stało się tak zwłaszcza po soborach w Dordrechcie i Westminsterze, gdzie określono protestancką doktrynę predestynacji. Uznano wówczas, że jeszcze przed stworzeniem świata Bóg wyznaczył, którzy ludzie będą mogli uzyskać zbawienie, a którzy są skazani na potępienie. Nikt z żyjących nie jest w stanie przeniknąć tej tajemnicy, lecz aby wypełnić Wolę Bożą należy poddać się swojemu losowi. Tak więc, konsekwencją tego było staranne jej wypełnianie poprzez pracę w zawodzie, do którego dany człowiek został powołany. Z biegiem czasu doktryna ta została złagodzona niemal we wszystkich odłamach protestantyzmu, jednak pozostawiła ona trwałe ślady w życiu społeczności protestanckich, co wykażemy nieco później. Idea “zawodu – powołania” znalazła – jak pisze Max Weber – najpełniejszy wyraz w purytanizmie wywodzącym się z angielskiego kalwinizmu. Richard Baxter zajął całkowicie odmienną postawę w stosunku do pracy aniżeli Marcin Luter. Uznał on, że sprzeciwem wobec Woli Bożej nie jest przeobrażanie świata – jak chciał Marcin Luter, lecz bezczynność, która była według niego prawdziwym źródłem grzechu. Dlatego też każda praca pomnażająca szczęście – to znaczy dobrobyt – jest miła Bogu. Samo zaś bogactwo staje się grzechem dopiero wówczas, gdy powoduje w człowieku lenistwo i zaniechanie codziennego “stwarzania” świata. Stąd też obserwujemy wśród purytanów niechęć do życia monastycznego czy kontemplacji, jako czynności służących jedynie człowiekowi – nie zaś społeczeństwu, co jest wyrazem egoizmu. Egoizm ten odciąga uwagę człowieka od nakazów Bożych i koncentruje uwagę wyłącznie na sobie. “Tym, czego żąda Bóg, nie jest praca jako taka, lecz racjonalna praca w zawodzie. W purytańskiej idei zawodu nacisk spoczywa zawsze na tym metodycznym charakterze ascezy zawodowej, nie zaś – jak u Lutra – na przyjęciu losu, jaki Bóg wyznaczył człowiekowi. Dlatego też na pytanie, czy ktoś może mieć kilka zawodów, pada odpowiedź bezwzględnie twierdząca, jeśli to jest pożyteczne dla dobra ogółu lub dobra własnego i nikomu nie szkodzi oraz nie powoduje, że w jednym z tych zawodów jesteśmy niesumienni. Nawet zmiany zawodu nie uważa się bynajmniej za godną nagany, jeśli nie jest lekkomyślna, lecz ma na celu zajęcie się pracą bardziej miłą Bogu, to znaczy – zgodnie z ogólną zasadą – pracą pożyteczniejszą.” Odnajdujemy tu ideę racjonalnego działania, o której wspomniano już w poprzednim paragrafie. Podobnie, jak “rewolucja etyczna” dzięki wprowadzeniu koncepcji zbawienia i osoby zbawiciela uwolniła ludzką energię, jaka była dotąd pochłaniana przez czynności magiczne, tak obecnie wyeliminowanie życia zakonnego i kontemplacji, redukcja kultów Świętych, ograniczenie nabożeństw do jednej mszy niedzielnej oraz ograniczenie świąt kościelnych uwolniło wśród purytan energię, którą wykorzystano przy wypełnianiu “uświęconej” przez religię pracy. Bezwzględnie należy pamiętać jednak o tym, iż reformacja była ruchem mieszczańskim, trzeba również pamiętać i o tym, że purytanizm rozwinął się najpełniej wśród mieszczańskich kolonistów Nowej Anglii.

Nie wolno zapominać również i tego, że stulecie od reformacji do powstania purytanizmu to okres gwałtownego rozwoju społeczno-ekonomicznego w Europie oraz rozwoju brytyjskich kolonii w Ameryce Północnej. Były to szczególnie ważne czynniki wpływające na istotę etyki protestanckiej, które przy jej rozpatrywaniu należy uwzględniać. “Żadna etyka gospodarcza nigdy nie była tylko religijnie zdeterminowana.

W stosunku do wszelkich postaw człowieka wobec świata uwarunkowanych religijnymi lub innymi (w tym sensie) “wewnętrznymi” czynnikami etyka gospodarcza ma, rzecz jasna, wiele całkowicie własnych prawidłowości, które określa rzeczywistość gospodarczo-geograficzna i historyczna.
Te specyficzne warunki owego okresu uzasadniały konieczność reformy Kościoła, gdyż tradycyjny system społeczny zaczynał stawać się coraz bardziej niewydolny. Z drugiej strony, reformacja wydobywała z chrześcijaństwa te elementy, które uzasadniały i wzmacniały interesy nosicieli nowej religii – mieszczan. Czasy, w których dokonywała się reformacja to odkrycie i kolonizacja Nowego Świata, okrążenie Ziemi przez Ferdynanda Magellana. Wydarzenia te wymusiły rewizję dotychczasowych poglądów naukowych oraz, co z naszego punktu widzenia ważniejsze, spowodowały one masowy napływ towarów z kolonii co wiąże się ściśle z rozwojem handlu, w którego centrum stało mieszczaństwo, a zatem w konsekwencji wzrost jego roli. Ukoronowaniem tego stała się rewolucja angielska zabezpieczająca interesy mieszczaństwa. Nowy ład społeczno-ekonomiczny wymagał większej niż dotąd racjonalności działań we wszystkich niemal dziedzinach życia. Racjonalność tą odnaleziono w ascezie religijnej, która wychodziła na przeciw potrzebom owych czasów. Racjonalizacja działań w powiązaniu ze wspomnianą wcześniej doktryną predestynacji nie tylko wytworzyła swoistą etykę pracy i “zawodu – powołania”, ale stała się początkiem procesu rozwijania się profesjonalizmu zawodowego, który – co możemy obserwować naocznie, trwa do dziś. Jak bardzo proces specjalizacji związany jest jednak głównie ze społecznościami tradycyjnie protestanckimi pokazują przykłady Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Niemiec, gdzie zaszły one, w tej kolejności, najprędzej i dotykały możliwie najszerszych dziedzin życia od rolnictwa począwszy, poprzez przemysł a skończywszy na sektorze usług. Zwłaszcza rozwój i postępująca specjalizacja w tej ostatniej gałęzi gospodarki każe nam sądzić o słuszności weberowskiej tezy o doniosłości roli idei religijnych oraz wadze “znaczenia”, jakie jednostki nadają swojemu działaniu. Na obronę tej tezy przytoczmy raz jeszcze wypowiedź Talcotta Parsonsa: “Poznawcza potrzeba zrozumienia, “nadania sensu”, jest związana z funkcjonalną potrzebą uczuciowego przystosowania się do takich przeżyć jak śmierć. Weber starał się wykazać, że problemy tego rodzaju, dotyczące rozbieżności pomiędzy normalnymi potrzebami i oczekiwaniami ludzi w danej sytuacji lub w danym społeczeństwie, a tym, co się w rzeczywistości wydarz, są nieodłączne od samej istoty ludzkiego istnienia. (…) Jeśli możemy mówić bowiem o potrzebie zrozumienia istoty frustracji po to, aby “nadać jej sens”, jest rzeczą równie konieczną “nadanie sensu” wartościom i celom życia codziennego. Dążenie do zintegrowania tych dwóch płaszczyzn zdaje się wrodzoną cechą ludzkiego działania.

Hipsterzy

podrozdział z pracy mgr

Termin ten wywodzi się od slangowego określenia „Hip”, który pierwotnie oznaczał: „(…) ogólny wyraz aprobaty pochodzący prawdopodobnie od okrzyku entuzjazmu lub zachęty, pisane także jako: „Hep”, było jednym z podstawowych terminów słownika czarnych muzyków od początku lat 40 – tych, kiedy to zaczęto oznaczać kogoś zorientowanego, trzymającego rękę na pulsie. Ludzi obdarzonych tymi przymiotnikami nazywano: „Hepsters” lub „Hipsters”.[1]

Byli to zwolennicy kultury czarnych jazzmanów i hiszpańskojęzycznych Latynosów. Głosili hasło pojednania białych i czarnych, odrzucali amerykański styl życia. Silnie identyfikowali się z wartościami grup, z którymi sympatyzowali, przejmując także wiele zwyczajów z murzyńskich gett. Pewien powieściopisarz – Norman Mailer – określił ich jako: „Białych murzynów”. Z kolei Albert Goldman – znany wówczas reportażysta – tak o nich pisał: „Hipster był to typowy dandys z nizin społecznych, swoim strojem przypominał alfonsa, w sposobie bycia podkreślający spokój i chłód, co miało odróżnić go od hałaśliwych i impulsywnych typów, jacy otaczali go w gettcie. Aspirował do tego, aby w życiu mieć najlepsze rzeczy: bardzo dobre używki i najpiękniejsze dźwięki – jazz albo muzykę afro – kubańską”.[2]

Główne ośrodki hipsterskiej kultury to San Francisco i Greenwich Village w Nowym Jorku.

Ich pojawienie spowodowało, iż wylansowano w USA modę na pewien typ satyry społecznej, związanej właśnie z Hipsterami.[3]


[1] M. Jędrzejewski, Słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa 1992, “Samper”, s.42.

[2] T. Thorne, Słownik pojęć kultury …, op. cit., op. cit., s.143

[3]  M. Filipiak Od subkultury do kultury …, op. cit. ,s. 29.

Społeczeństwo i jego struktura. Charakterystyka elementów struktury społeczeństwa

Społeczeństwo. Pojęcie i struktura

Początkowe definicje społeczeństwa w ujęciu socjologicznym kształtowały się pod wpływem reprezentantów myśli społecznej w końcu XVIII wieku (C.H Saint-Simon, A. Comte). Traktowały one społeczeństwo jako zorganizowany zespół form życia ludzi i zachodzących w nim procesów przyczynowo-skutkowych.

Pełniejsze określenie społeczeństwa jako wydzielonej zbiorowości ludzkiej dał Florian Znaniecki, który stwierdził, iż społeczeństwo jest kompleksem grup współistniejących i krzyżujących się, podporządkowanych jednej grupie dominującej (narodowi, państwu, organizacji religijnej).  Jest wielką zbiorowością terytorialną, stanowiącą układ zamknięty , posiadają własne charakterystyczne cechy odrębności, a tym samym jest dostępne  badaniom empirycznym, i historycznym.

Społeczeństwa są wewnętrznie zróżnicowane pod względem ekonomicznym, politycznym, kulturowym, demograficznym, zawodowym i innym. Tworzą zatem swoją specyficzną strukturę społeczną.

Struktura społeczna społeczeństwa jest to układ jego części składowych, ich rozmieszczenie i powiązanie między sobą oraz społeczeństwem jako całością. Struktura społeczna- zauważa Jan Szczepański – oznacza sposób ułożenia i przyporządkowania sobie członków, instytucji, grup, i podgrup składających się na grupę ora innych elementów tej grupy, takich jak elementy materialne, symbole i wartości, wzory zachowań i stosunków, pozycje społeczne zajmowane przez członków.

Inaczej mówiąc, struktura społeczna społeczeństwa oznacza układ różnych grup społecznych oraz instytucji społecznych, ról i pozycji społecznych oraz układ związków miedzy nimi, tworzący system jednostronnych lub wzajemnych nierówności społecznych, wynikających z różnicy miejsca w podziale pracy, funkcji i władzy, ze społeczności interesów.

Struktura społeczna dostrzegana przez grupy społeczne, jednostki, które w nich uczestniczą oraz przez nie oceniana przybiera różne aspekty. Stanisław Ossowski zwraca uwagę na pięć takich ocen:

  1. struktura społeczna jest składnikiem społecznej sytuacji, który determinuje stosunki międzyludzkie
  2. ujmowanie struktury społecznej przez pewne klasy, środowiska pozwalające dostrzec zainteresowania ludzi tych środowisk, klas odnośnie do ważnych w ich oczach stosunków społecznych; poprzez środowiskowe obrazy stosunków międzyludzkich docieramy do żywych zagadnień
  3. porównanie przeciwnych sobie lub różnych aspektów tej samej struktury społecznej w danym okresie lub w różnych okresach historycznych ułatwia głębsze wniknięcie w system stosunków międzyludzkich
  4. wiedza o strukturze społecznej bardziej się pogłębia, gdy dadzą się wyjaśnić różne jej aspektów oraz przyczyny tych różnic
  5. istniejące w społeczeństwie struktury społeczne wypełniają bezpośrednio na występujące w nim ideologie i programy społeczne. Natomiast występujące idee, ich aprobata lub dezaprobata mogą być wyjaśniony poprzez analizę struktury społecznej. W całości lub częściowo są one teoretycznym wyrazem rzeczywistych interesów, pragnień i potrzeb różnych grup społecznych.

Tenże autor przyjmuje trzy wymiary podziału społeczeństwa dychotomiczny, gradacji prostej i gradacji syntetycznej. Koncepcja dychotomiczna mówi o dwudzielnym podziale. Podziały najczęściej narzucają się ludziom same w sytuacjach szczególnych (wojna, kryzys ekonomiczny). Wówczas społeczeństwo dzieli się na „swoich” i „wrogów”, „biednych” i „bogatych”, „wyzyskiwaczy” i „wyzyskanych”, „rządzących” i „rządzonych”. Gradacja prosta przyjmuje ilościowe kryteria (obiektywne) zróżnicowania społeczeństwo i podziału na grupy. Są to np. wykształcone określoną liczbą ukończonych klas szkoły, dochód miesięczny. Gradacja syntetyczna uwzględnia ilościowe mierniki podziału społecznego łączone z wartościami jakościowymi, jak np. pochodzenie, przywileje, styl życia, przyjmowaną modę.

Wszelkie formy zróżnicowania społecznego mogą być oparte np. na kryteriach zawodu, bogactwa, prestiżu, władzy. Na przykład, zdaniem socjologa amerykańskiego Charlesa W. Millsa, zróżnicowania w strukturze społecznej tworzą specyficzne ugrupowania społeczne, które da się ująć w kategoriach klas, warstw społecznych. To znacz, że każda klasa, warstwa społeczna może być rozpoznana i określona przez fakt, że wszyscy jej członkowie maja podobne szanse nabywania przedmiotów, innych wartości (samochody, pieniądze, domy, wykształcenie, szacunek, życzliwość), które są ocenione w społeczeństwie. O przynależności do tej lub innej warstwy, klasy decyduje wspólne dzielenie z innymi ludźmi tej samej klasy, warstwy podobnych partycypacji w tych wartościach. Zauważyć można, że C.W Mills w swojej koncepcji stratyfikacji społecznej, oparta na powyższych kryteriach, pozwoli zanalizować wiele zjawisk w strukturze nowoczesnego społeczeństwa, a przede wszystkim pozwoli wyjaśnić zgodnie tzw. nowej klasy średniej „białych kołnierzyków”, jej pozycję wśród innych klas, warstw społecznych. Podstaw do tej analizy nie dały bowiem inne dotychczasowe struktury społeczeństwa. Tym również teoria społeczno-zawodowa.

Określenie „struktura społeczno-zawodowa” jest pojęciem używanym najczęściej w statystyce ludności, ekonomii i socjologii. Częścią składową struktury społeczno-zawodowa (inżynierowie, technicy, lekarze). Teoria ta polega na faktycznym wyróżnieniu w każdym społeczeństwie określonych zawodów, analizie ich właściwości i wydziału kontroli społeczno-zawodowych jako podstawowych części składowych społeczeństwa. Na przykład niemiecki ekonomista i socjolog Gustav Schmoller podkreśla, że kontrola zawodowa zastępuje bez reszty grupę rodzinną, sąsiedzka, lokalną, zaspokaja psychospołeczne potrzeby każdej jednostki. Z kolei Seymour M. Lipset i Reinhard Bendig ogół zawodów występujących w danym społeczeństwie dzielą na trzy podstawowe grupy zawodowe tj. na:

  • zawody pracowników fizycznych
  • zawody pracowników umysłowych
  • zawody rolnicze

Lloyd W. Warner badał strukturę społeczno-zawodową małych miast społeczeństwa amerykańskiego. Wyróżnił sześć podstawowych grup zawodowych.

  • profesjonaliści menadżerowie i właściciele większych firm (klasa wyższa-wyższa)
  • właściciele dużych hurtowni i średnich firm oraz ich menadżerowie (klasa niższa-wyższa)
  • urzędnicy na wysokich pozycjach w sferze produkcji i usług, dobrze wykwalifikowani pracownicy umysłowi (klasa wyższa-średnia)
  • wykwalifikowani robotnicy, pracownicy administracyjni średniego i niższego szczebla zarządzania (klasa niższa-średnia)
  • robotnicy pół wykwalifikowani , pracownicy przyuczeni do zawodu (klasa-wyższa średnia)
  • robotnicy niewykwalifikowani, magnez społeczny (klasa niższa-niższa)
  1.   Marks, uwzględniając rozwój kapitalizmu w społeczeństwach europejskich XIX wieku, strukturze społecznej wyraźnie wyróżnił klasy i warstwy społeczne. Klasa społeczna jest to duża grupa społeczna, która charakteryzuje się:
  2. a) jednakowym stosunkiem do środków produkcji i wymiary prawne (utrwalony i usankcjonowany)
  3. b) rolą w społecznej organizacji pracy ( sposób otrzymania i rozmiary bogactwa)
  4. c) miejscem zajmowanym w systemie produkcji społeczno-ekonomicznej

Powyższe warunki stanowią podstawę wydzielenia dwóch przeciwstawnych sobie klas społecznych, tj. właścicieli różnego majątku (kapitaliści) i pracowników wolnych, którzy nie są właścicielami (robotnicy). Wśród kapitalistów występują: właściciele środków produkcji, środków cywilizacji towarowo-pieniężnej, sfery usług, właściciele „sił natury”, właściciele swoich własnych warunków pracy. Druga przeciwstawną klasę stanowią wolni robotnicy, pracujący u właścicieli powyższych sfer gospodarki. Wokół pracy kapitalistów i robotników (pracowników najemnych) występują jeszcze dalsze podziały społeczne, jak ekonomiczno-socjologiczne odłamy klas, klasy czyste i klasy hetero genetyczne, polityczni i literaccy przedstawiciele klas.

Warstwy społeczne są to pracownicy administracyjni, urzędnicy sfery nadbudowy społeczno-prawnej, ideologicznej, politycznej. Pracownicy ci nie wytwarzają wartości dodatniej, jak robotnicy; wykonywana przez nich praca jest podstawą utrzymania i oparta jest na zasadach kompetencji zgodnych z odpowiednimi aktami prawnymi; otrzymują stałe wynagrodzenie zależne od stanowiska, stażu pracy, kwalifikacji, a nie we względu na wkład pracy; warstwy społeczne charakteryzują się dużą ruchliwością wewnętrzną, zależną od szczebli, stanowisk, władzy prestiżu.

Pomiędzy klasami kapitalistów a robotników dochodzi do konfliktu ekonomicznego, związanego z wyzyskiem jednej przez druga, do walki klasowej, a rozwiązaniem tego konfliktu jest rewolucja.

Zmiany w strukturze społeczno-zawodowej są wynikiem przemian ekonomicznych i technicznych społeczeństwa w sferze techniki oraz przemian w sferze organizacji przedsiębiorstw. Najintensywniejszym okresem, przyspieszającym te przemiany był początek XX wieku, w którym wystąpił silny związek nauki z przemysłem, powstały nowe rodzaje , wielkie korporacje przemysłowe oraz usługi handlowe. Wszystko to determinowało zmiany struktury społeczno-zawodowej ludności. Na przykład rozwój przemysłu i usług rodzi nowe zawody, rozwój techniki zróżnicował je pod względem stopnia kwalifikacji, zmieniał propozycje między pracownikami  wykwalifikowanymi a nie wykwalifikowanymi. Okazuje się, że w Niemczech w okresie szybkiego uprzemysłowienia powstało 8000 nowych zawodów. Przemiany w organizacji przedsiębiorstw zmieniają strukturę stanowisk w zespołach pracy, a monopolizacja zwiększa biurokrację w ich zarządzaniu.

Wymienione tendencje pojawiają się we wszystkich rozwiniętych społeczeństwa. Jeżeli przyjąć za wskaźniki „ nowoczesności” struktury społeczno-zawodowej:

  1. procę drobnych producentów, którzy są samodzielni
  2. procent najemnych pracowników umysłowych
  3. procent robotników, to najbardziej nowoczesną strukturę społeczno-zawodową mają Anglia i Stany Zjednoczone , a najmniej nowoczesną Niemcy i Francja. W Anglii bowiem jest najniższy procent samodzielnych drobnych producentów, co oznacza że, proces wypierania rzemiosła, drobnego handlu przez przemysł, wielki handel posunął się tu najdalej. W Stanach zjednoczonych z kolei występuje największy procent najemnych pracowników umysłowych> Niemcy i Francja są krajami mniej nowoczesnymi pod tym względem< są to raczej kraje „drobnomieszczańskie” o stosunkowo wysokim stopniu rozwiniętej drobnej produkcji. „ Nowa klasa średnia” nie zastąpi tu :starej klasy średniej” w takiej skali. Jak to ma miejsce w Anglii i Stanach Zjednoczonych.

Koncepcje społeczeństwa i jego struktury wskazują na istnienie różnych zbiorów społecznych, zbiorowości i grup społecznych.

Problematyka kultury

Kultura jest nazwą wieloznaczną i często używaną, występuje w wielu znaczeniach, lecz także w wielu różnych naukach i w filozofii, nadaje się jej różną treść i różny zakres.

Przede wszystkim należy odróżnić użytek opisowy i użytek oceniający tego słowa. Mówi się czasem o kimś potocznie, że jest człowiekiem kulturalnym lub zachowującym się kulturalnie lub nie kulturalnie oceniając go pozytywnie lub negatywnie. W nauce stosuje się to znaczenie nadając nazwie kultura tylko sens opisowy tzn. w celu oznaczenia określonych klas przedmiotów, zjawisk i procesów, które opisujemy lub wyjaśniamy.

Nazwa pochodzi z języka łacińskiego cultura (agri) i oznaczała pierwotnie uprawę roli. Do dziś dzień używa się tej nazwy w naukach biologicznych i rolniczych mówi się o „kulturach” bakterii i „kulturach” roślin myśląc o określonych uprawach. Kultura oznacza pielęgnowanie uszlachetniania obyczajów ludzkich i ich sposobów postępowania. Stwierdzenie to jest przeniesione z rolnictwa, lecz nie w celu uszlachetniania i pielęgnowania roślin, lecz obyczajów. W znaczeniu filozoficznym jako kulturę rozumie się wszystko, co nie wyrasta samo przez się z przyrody, lecz powstaje dzięki pracy człowieka i jest to wytworem celowej refleksji i działalności ludzkiej.

Kultura to ogół wytworów działalności ludzkiej materialnych i nie materialnych wartości i uznawanych sposobów postępowania, zobiektywizowanych i przyjętych w dowolnych zbiorowościach przekazywanych innym zbiorowościom i następnym pokoleniom należy tu podkreślić, że kultura składa się z wytworów materialnych i systemów wartości.

W tym znaczeniu do kultury można by zaliczyć każdy przedmiot wytworzony przez człowieka. Podział na kulturę i przyrodę dał podstawę do podziału nauk na przyrodnicze i humanistyczne.

Często też spotykamy się z podziałem na kulturę materialna i duchową.

Kultura materialna zwana też cywilizacją jest zbiorem wytworów ogólnie zwanych przedmiotami codziennego użytku.

Kultura duchowa to wytwór dążenia do ideałów piękna, dobra, prawdy, sprawiedliwości, to zespoły idei, obyczajów, urządzeń, symbolów itp., w których te idee zostały wcielone lub utrwalone.

A.L. Kroeber i C. Kluckholm po zanalizowaniu kilkuset definicji z ostatnich stuleci stwierdzili, że:

„Kultura polega na uschematyzowanych i ustalonych sposobach myślenia, odczuwania i reagowania nabytych i przekazywanych głównie przy pomocy symboli, stanowiących zamienne osiągnięcia grup ludzkich włączając ich ucieleśnienie w wytworach materialnych; istotny trzon kultury stanowią tradycyjne tzn. historycznie przekazane i wyselekcjonowane idee, a przede wszystkim do nich przywiązane wartości”

Upraszczając można powiedzieć: Istnieją pewne idee przekazywane z pokolenia na pokolenie z tymi ideami wiążą się systemy wartości, te z kolei wyznaczają zachowania się i działania jednostek i grup, ich sposoby myślenia i odczuwania.

Definicje niekiedy określają ją jako: wyuczone zachowania się, kompleks wzorów przyjętych w danej grupie społecznej; całość dziedzictwa społecznego przekazywanego z pokolenia na pokolenie; zespół wzorów określających życie.

Definicja obejmuje też ogół przedmiotów/narzędzi produkcji wytworzonych przez człowieka lub całą społeczność będących ich wynikiem pracy w toku zdobywania środków zaspokajania potrzeb.

Kultura zawsze jest zlokalizowana w przestrzeni i w społeczności i nie istnieje poza zbiorowościami ludzkimi. Należy wiec odróżnić kulturę osobistą jednostki od kultury zbiorowości.

Kultura osobista jednostki to ogół jej osobistych wzorów postępowania, jej metod działania,wytworów jej działalności, jej idei i myśli często nie znanych innym ludziom. Kultura osobista musi się mieścić w ramach kultury zbiorowości jednakże każde społeczeństwo zezwala jednostkom na pewien margines oryginalności i odchylenia od powszechnie przyjętych i uznanych wzorów. Ten margines może być węższy lub szerszy, zależnie od roli społecznej i pozycji jednostki, jednakże granice dopuszczalnych odchyleń są mniej lub więcej wyraźnie ustalone, a ich przekroczenie spotyka się z potępieniem.

Kultura zbiorowości nie jest sumą kultur osobistych jej członków, ale jest to ogół wytworów, wartości i sposobów zachowania się, które zostały przyjęte i uznane przez zbiorowość i nabrały ważności dla jej członków, wyznaczając zachowania się uznane za ”obowiązkowe ” np. wzory przyzwoitości, zasady współżycia itp.

Trzeba też odróżnić kulturę zbiorowości od dziedzictwa kulturowego, które zostaje przekazane następnemu pokoleniu. Kultura zbiorowości jest całością żywych, aktualnych, funkcjonujących wytworów i wzorów odgrywających uznaną rolę w życiu wszystkich członków zbiorowości.

Dziedzictwo kulturowe to tylko ta część systemów, które zostały przekazane następnym pokoleniom, które zdały egzamin trwałości w czasie.

Podstawowe składowe jednostki kultury nazywamy elementami lub cechami kultury. Mogą być nimi jakieś przedmioty materialnego użytku lub idee, odgrywające ważną rolę w jednej lub więcej dziedzinach życia zbiorowego, wokół których koncentrują się inne funkcjonalnie z nimi powiązane wytwory lub idee.

W każdej dziedzinie kultury możemy wykryć szereg takich podstawowych elementów, które w mniejszym lub większym zakresie,wpływają na działalność ludzi, organizują i prowadzą wysiłki, prowadza do tworzenia bardziej złożonych systemów kulturowych. Taki układ przedmiotów, urządzeń wyobrażeń idei wzoru postępowania nazywamy kompleksem kulturowym.

Jeżeli np. uznamy samochód za odrębny element kulturowy, to wszystkie wytwory, urządzenia, instytucje czynności, wzory zachowań przepisy związane z produkcja, sprzedażą i używaniem i naprawianiem samochodów tworzą rozległy kompleks kulturowy.

W każdej dziedzinie działalności kulturalnej zbiorowości możemy wyróżnić charakterystyczne kompleksy: w rolnictwie może to być np. uprawa pewnej rośliny; wyróżniamy, więc kompleks upraw ryżu kukurydzy, pszenicy czy ziemniaków.

Kompleksy kultury nazywamy też systemami kulturowymi, gdyż są one wewnętrznie spójne i logicznie powiązane. Szereg kompleksów kulturowych może się łączyć w szersze całości, nazywane konfiguracjami lub też czasami wzorami kulturowymi.

Wpływ kultury dokonuje się różnymi drogami przez:

  • socjalizacje i kształtowanie osobowości jednostki
  • tworzenie i ustanawianie wartości
  • wzory działania i wzory postępowania
  • stwarzanie modeli instytucji i systemów społecznych.

1) Kultura jest wytworem działalności człowieka.

Nie jest ona czymś istniejącym poza zbiorowościami ludzkimi.

Kultura kształtuje nas już od pierwszych chwil po urodzeniu znajdujemy się pod wpływem istniejących już przedmiotów, urządzeń,poglądów, wierzeń i ustalonych sposobów wychowania.

Jest światem, do którego musimy wejść ucząc się wielu rzeczy i przez wiele lat. Nasz organizm, popędy, skłonności naturalne zostają od raz ujęte w karby nakazów, wzorów ustalonych w kulturze grupy, z której pochodzimy.

Możemy się przeciwko nimi buntować, lecz świadomy i zmieniający zastany stan rzeczy bunt jest możliwy dopiero wówczas, gdy osiągniemy dorosłość.

Istotę sprawy oddał w zwięzłym sformułowaniu R.E. Parka (Wprowadzenie do nauki socjologii Poznań 1926) powiedzeniem „człowiek nie rodzi się ludzkim, lecz staje się nim w procesie wychowania”

Po urodzeniu niemowlę jest organizmem biologicznym, wyposażonym w szereg własności potencjalnych, które wychowanie rozwija, modeluje, kształtuje i tak małe zwierzątko przekształca się w człowieka, czyli istotę rozumną, zdolna do pracy i twórczości. Jednakże przez samo oddziaływanie np. przez środki chemiczne, na procesy fizjologiczne nie nauczymy dziecka ani mówić ani czytać, pracować i rozwiązywać zastane sytuacje praktyczne w swoim życiu. Jest to możliwe dopiero przez oddziaływanie dorosłych na dziecko, przez uczenie go i przez „wprowadzenie ” do systemów wartości i wzorców postępowania.

Proces kształtowania osobowości dziecka i przystosowania do życia w zbiorowości, polegający na uczeniu go i wprowadzaniu go do kultury umożliwiający mu porozumiewanie się i inteligentne działanie w jej ramach, nazywamy procesem socjalizacji. Poprzez ten proces kultura kształtuje nowych członków społeczeństwa, uczy ich, jak się należy zachowywać, co należy czynić, aby się utrzymać i osiągnąć zasadnicze cele życiowe.

W mechanizmie wpływu kultury na życie społeczne szczególnie ważne jest to, ze kultura ustanawia systemy wartości i kryteria określające wartości.

Postępowanie człowieka jest wyznaczone przede wszystkim jego potrzebami organizmu wrodzonymi jak i nabytymi wywołującymi poczucie braku czegoś i zmuszające do działania (i potrzebami rozwiniętymi na ich podstawie).

2) Jednostki i zbiorowości muszą, ciągle dokonywać wyboru miedzy sposobami zaspokajania swoich potrzeb. W takich sytuacjach wyboru w grę wchodzą wartości i kryteria określające skale wartości.

Wartością nazywamy tu dowolny przedmiot materialny czy idealny, idee lub instytucję, przedmiot rzeczywisty czy wyimaginowany, w stosunku, do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują i m ważna role w swoim życiu i dążenie do jego osiągnięcia od czuwają jako przymus. Wartościami s te przedmioty, które zapewniają jednostce wewnętrzna równowagę i dążenie do nich daje poczucie dobrze spełnionego obowiązku,, lub te, które dla grupy są niezbędne dla utrzymania wewnętrznej spójności.

Pojecie wartości przedmiotu dla różnych grup może być względne i najwyższe wartości mogą mieć dla nich różne przedmioty.

Dla jednych będą to przedmioty kultu, wiedza naukowa lub doskonałość moralna dla innych cele polityczne, pieniądze lub dzieła sztuki,, a jeszcze innych zdrowe czy honor. Wartości są wiec ważnym wyznacznikiem postępowania jednostek. Są one regulatorami ludzkich dążeń i postępowania pozwalają na ocenę postępowania innych, służą jako podstawa oceny społecznej przydatności członków grup. Wyznaczają zasady hierarchii społecznej i określają zasady współżycia zbiorowego. Wartości są zasadniczą częścią składowa kultury każdej jednostki i zbiorowości. W kulturze każdej zbiorowości przyjęte są pewne systemy wartości i pewna hierarchia.

3) System wartości wyznacza wybór środków zaspokajania potrzeb i interesów, wyznacza perfekcje w dążeniach. Natomiast o tym, jak jednostka zachowuje się w określonych sytuacjach, jak rozwiązuje poszczególne sytuacje tak, by nie popaść w konflikt z innymi, jak rozwiązuje konflikty, gdy jej interesy zostały naruszone, o tym decydują „wzory” działania lub szerzej „wzory” postępowania.

Ustalane w ramach poszczególnej kultury

Mówiąc w uproszczeniu wzory postępowania są pewnymi schematami stosowanymi w określonych sytuacjach. Życie społeczne można rozpatrywać jako ciągły szereg sytuacji, w których ludzie się spotykają oddziaływają na siebie, komunikują sobie coś, żądają czegoś od siebie starają się wywrzeć jakiś wpływ na postępowanie innych, uzyskać cos od nich.

Każde spotkanie z innymi ludźmi jest nowa sytuacją. Zanim w tej sytuacji cos zrobimy, musimy ja najpierw określić: czy jest to np. narada, czy przyjacielska pogawędka.

Zdefiniowanie sytuacji jest konieczne dla zastosowania odpowiedniego wzoru działania i postępowania. Wzór jest to sposób zachowania się uznany za „normalny” lub dopuszczalny w danej sytuacji. Wzory zachowania określone w danej kulturze umożliwiają porozumiewanie się, czynią zrozumiałe zachowania innych i pozwalają oddziaływać skutecznie na innych ludzi.

4) Kultura wpływa na przebieg życia społecznego przez ustalanie modeli zachowań się, instytucji, przedmiotów, dzieł sztuki itp. Wzór wyraża pewną ustaloną i przyjętą w danej kulturze regularność przebiegu zjawisk, jest ustalonym schematem, który pozwala „odczytać” i zrozumieć zachowania. Model natomiast jest pewnym obrazem czy symbolicznym przedstawieniem stanu rzeczy pożądanego, ocenianego pozytywnie, służącego do oceny rzeczywistego stanu rzeczy. Model jest wiec schematem pożądanym, z którym związane są wartości, który należy naśladować i powtarzać.


Na podstawie „Elementarne pojęcia socjologii” – Jan Szczepański PWN 1963

„Nowa polityka” w społeczeństwie informacyjnym

Termin cywilizacja informacyjna („johoka shakai”) pochodzi z Japonii. Został po raz pierwszy użyty w 1963 roku przez japońskiego socjologa Tadao Umesamo(12). Następnie upowszechniony został przez znanego futurologa Kenichi Koyame, w opublikowanej w 1968 roku książce „Introduction to Information Theory”(13). W Europie terminem „społeczeństwo informacyjne” zaczęto się posługiwać dziesięć lat później. Został użyty w raporcie Simona Nory i Alaina Minca z 1978 roku na temat „tendencji rozwoju systemów społecznych”(14). W Stanach Zjednoczonych pojecie to zyskało na popularności w latach osiemdziesiątych.

Po II wojnie światowej próbowano znaleźć termin adekwatnie określający proces transformacji społeczeństw II polowy XX wieku. Wysiłki te obrazuje tabela nr 2 zawierająca zestawienie nazw nadawanych zmianom cywilizacyjnym w okresie 1950 – 1996.

Tabela 2. Katalog terminów, za pomocą których próbowano określić transformacje cywilizacyjna społeczeństw po II wojnie światowej

Rok Nazwa społeczeństwa Autor
1950 Samotny tłum
Człowiek posthistoryczny
Reisman
Seidenberg
1953 Rewolucja organizacyjna Boulding
1956 Człowiek organizacji White
1958 Merytokracja Young
1959 Rewolucja edukacyjna
Społeczeństwo postkapitalistyczne
Drucker
Dahrendorf
1960 Koniec ery ideologii Bell
1961 Społeczeństwo przemysłowe Aron
1962 Rewolucja komputerowa
Ekonomia wiedzy
Berkeley
Machlup
1963 Nowa klasa pracująca Mallet
1964 Globalna wioska
Człowiek jednowymiarowy
Era postcywilizacyjna
Społeczeństwo usług
Społeczeństwo technologiczne
McLuhan
Marcuse
Boulding
Dahrendorf
Ellul
1967 Nowe państwo przemysłowe
Rewolucja naukowo-techniczna
Galbraith
Richta
1968 Społeczeństwo informacyjne
Podwójna ekonomia
Neokapitalizm
Społeczeństwo postmodernistyczne
Technokracja
Umesamo
Averitt
Gorz
Etzoni
Meynaud
1969 Wiek nieciągłości Drucker
1970 Społeczeństwo skomputeryzowane
Wiek postliberalny
Kultura prefiguratywna
Era technotroniczna
Martin i Norman
Kahn
Mead
Brzeziński
1971 Wiek informacji
Compunifications
Społeczeństwo postprzemysłowe
Helvey
Oettinger
Touraine
1972 Społeczeństwo posttradycjonalne
Świat bez granic
Eisenstat
Brown
1973 Nowe społeczeństwo usług Lewis
1974 Rewolucja informacyjna Lamberton
1975 Wiek środków komunikowania
Mediokracja
Trzecia rewolucja przemysłowa
Philips
Philips
Stine
1976 Społeczeństwo przemysłowo-technologiczne
Megacorp
Ionescu
Eichner
1977 Rewolucja elektroniczna
Ekonomia informacji
Evans
Porat
1978 Demokracja antycypacyjna
Naród sieciowy
Republika technologii
Społeczeństwo telematyczne
Społeczeństwo okablowane
Bezold
Hiltz i Turoff
Boorstin
Nora i Minc
Martin
1979 Wiek komputerowy
Tysiąclecie mikro
Detouzos i Moses
Evans
1980 Mikro rewolucja
Rewolucja mikroelektroniczna
Trzecia fala
Arge
Forester
Toffler
1981 Społeczeństwo informacyjne
Rynek sieciowy
Martin i Butler
Dodrick
1982 Rewolucja Śródków komunikowania
Wiek informacji
Williams
Dizard
1983 Państwo komputerowe
Wiek genów
Burnham
Sylvester i Klotz
1984 Drugi podział przemysłowy
Człowiek Turinga
Piore i Sabel
Bolter
1996 Społeczeństwo sieciowe Castells

Źródło: Goban-Klas Tomasz, Społeczeństwo informacyjne: szanse, zagrożenia, wyzwania., Warszawa 1996, s. 36

Społeczeństwo informacyjne wyraża się najogólniej w współdziałaniu dwóch czynników:

  1. ogromnego znaczenia informacji,
  2. możliwości do jej:
    • wytwarzania,
    • przechowywania,
    • przekazywania,
    • pobierania,
    • przetwarzania,
    • wykorzystywania.

Doświadczenie historyczne mówi, ze „kto ma wiedzę, ten ma władze”. Jeszcze do niedawna ludzkość nie dysponowała tak wielkimi jak dzisiaj możliwościami przetwarzania informacji. Połączenie rozleglej wiedzy z umiejętnością jej wykorzystania umożliwia cywilizacji ludzkiej przejście od ery materialnej do nowej ery – nie całkiem jeszcze rzeczywistej w naszym odczuciu, gdzie miejsce nadrzędnego dobra zajmie informacja.

Bliższa znajomość z literatura poświęcona zagadnieniom przewidywania rozwoju cywilizacyjnego społeczeństw nasuwa generalne wnioski:

  • istnieje wielość alternatywnych propozycji w tym zakresie,
  • w rożnych koncepcjach autorzy kładą nacisk na odmienne zagadnienia jako kluczowe dla cywilizacji ludzkiej.

Tematykę scenariuszy opisujących pozytywne i negatywne skutki transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego podzielić można na dziewięć podstawowych sfer życia społecznego i przewidywane implikacje nadejścia ery informacyjnej. Porównanie jej potencjalnych skutków pozytywnych i negatywnych umożliwia rzeczywista ocenę konsekwencji nadchodzącej „rewolucji informacyjnej”.

Tabela nr 3. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze polityki wewnętrznej.

POLITYKA WEWNĘTRZNA
SZANSE ZAGROŻENIA
wykształcenie sie „cyberdemokracji”, czyli demokracji bezpośredniej wykorzystującej zdobycze techniki powrót ustrojów totalitarnych i państwowego monopolu informacyjnego
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
wzrost efektywności funkcjonowania urzędów państwowych poczucie ograniczonej wolności i braku prywatności obywateli
poprawa jakości kontaktów „obywatel-władza” oraz prezentacji polityki poczucie „bariery technokratycznej” pomiędzy władza a społeczeństwem
zwiększone korzyści dla obowiązkowych i rzetelnych polityków wzrost fragmentacji polityki
wzrost skuteczności podejmowania decyzji i planowania politycznego nowym metodom analizy danych utrudnienie podejmowania decyzji wskutek wzrostu ilości informacji
ułatwienie systemu zbierania podatków podatność na zewnętrzne zakłócenia informacyjne
brak możliwości wprowadzenia szczelnej cenzury i regulacji dostępu do fal radiowych i telewizyjnych

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Zestawienie powyższe wskazuje na przewagę pozytywnych skutków informatyzacji w sferze polityki wewnętrznej. Polepszy się poziom autoprezentacji polityków. Możliwość komunikacji dwustronnej „polityk – obywatel” zmusi obie strony do rzetelnej dyskusji. Rewolucja informacyjna udostępni społeczeństwu narzędzia umożliwiające wymuszanie na rządzących konkretnych odpowiedzi oraz egzekwowanie obietnic przedwyborczych. Zaowocuje to wzrostem aktywności politycznej. Parlament podzieli się władza ze społeczeństwem. Dzięki możliwości częstego organizowania referendum (nielimitowanego kosztami) ludzie współdecydować będą o losach swojego regionu, a nawet państwa. Jednocześnie wzmocni się poczucie „lokalnego patriotyzmu” a osłabia się więzy ogólnonarodowe. Wzrośnie obywatelska kontrola instytucji politycznych (administracji publicznej i samorządów lokalnych), oraz ich wydatków. Dzięki informatyzacji życia gospodarczego ograniczona zostanie „szara strefa”, coraz trudniej Będzie przeprowadzić nielegalne operacje finansowe. Różnorodność nowopowstających mediów uniemożliwi rządowa cenzurę informacji, a społeczeństwo wykształci metody obrony przed zbędnymi danymi. Sprawa dyskusyjna natomiast jest to, czy dostępność i mnogość informacji ułatwi, czy utrudni proces planowania centralnego.

Tabela nr 4. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze stosunków międzynarodowych.

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE
SZANSE ZAGROŻENIA
wzrost możliwości współdziałania w skali międzynarodowej ograniczenie suwerenności państw narodowych
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
komputerowe przekłady językowe pozwalające na lepsze międzynarodowe porozumienie pogłębienie się luki technicznej, gospodarczej, cywilizacyjnej pomiędzy bogatymi i biednymi krajami
zagrożenie autonomii kulturalnej państw Trzeciego Świata
destabilizacja równowagi militarnej przez możliwe fałszywe alarmy, wojny domowe, pojawienie sie nowych państw atomowych
powstanie nowych form międzynarodowego „infoterroryzmu

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Sadzimy, ze technika informatyczna znacznie ułatwi życie dyplomatom. Brak płynnej znajomości jeżyków obcych przestanie być bariera hamująca międzynarodowa karierę. Równocześnie wzrośnie zakres współpracy międzynarodowej. Istnieje jednak wiele realnych zagrożeń. Najpoważniejszym z nich wydaje się być pogłębienie się luki cywilizacyjnej miedzy państwami wysoko rozwiniętymi i bogatymi a reszta świata. Jednocześnie przestanie istnieć pojecie „państwa niezależnego” lub „państwa neutralnego”, liczba powiązań (głownie finansowych i politycznych) praktycznie uniemożliwi bierne uczestnictwo w strukturach międzynarodowych. Stopniowo Będzie zanikać kultura narodów, które nie osiągną sukcesu ekonomicznego. Pojawia się nowi „agresorzy”, zwiększy się liczba państw posiadających dostęp do technologii atomowych. Polityka międzynarodowa stanie się skomplikowana, a równowaga nietrwała.

Tabela nr 5. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze gospodarki i finansów.

GOSPODARKA I FINANSE
SZANSE ZAGROŻENIA
wzrost efektywności sterowania rynkiem nadmierna wrażliwość i uzależnienie od systemów informatycznych
SKUTKI POZYTYWNE NEGATYWNE
globalizacja i przyspieszenie handlu giełdowego
powstanie systemów umożliwiających funkcjonowanie wielkich transnarodowych korporacji oraz wzmacniających istniejący układ sil
wzrost efektywności zarządzania strategicznego, działań kierowniczych, administracyjnych i koordynacji działań konieczność opracowania nowych metod zarządzania, adekwatnych dla nowych modeli struktur organizacyjnych
skrócenie cykli produkcyjnych, poprawa gospodarowania środkami materiałowymi i technicznymi wzrost wymagań dotyczących wykształcenia i efektywnej obsługi systemów zautomatyzowanych
wzrost wydajności maszyn i urządzeń
konflikty społeczne na tle automatyzacji i robotyzacji
wzrost jakości wyrobów i usług, powiększenie palety dostępnych wyborów oraz wzrost jakości kompleksowej obsługi i informacji klientów nadmierna standaryzacja wyrobów i usług
bankowość lokalna jako zachęta dla obywateli do wykorzystywania większej liczby usług zachęta dla deregulacji finansowej
ułatwienie opłat i rozliczę zbyt silne uzależnienie zakupów od systemów teleinformatycznych
wzrost efektywności koordynacji działań komunikacyjno-transportowych w skali lokalnej i międzynarodowej zwiększona wrażliwość międzynarodowego systemu bankowego
ROLNICTWO
zmniejszenie luki cywilizacyjnej miedzy miastem a wsią dalsza migracja ludności ze wsi do aglomeracji miejskich
możliwość alokacji usług informacyjnych w regiony rolnicze wzrost bezrobocia na wsi
wzrost efektywności produkcji rolnej i obsługi kompleksowej rolnictwa

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Transformacja gospodarki w erze informacyjnej spowoduje najprawdopodobniej umiędzynarodowienie wszystkich dziedzinach życia gospodarczego. Spowoduje wzrost efektywności oraz przyspieszenie realizacji inwestycji finansowych. Ograniczanie negatywnych skutków informatyzacji umożliwi współistnienie zadowolonych konsumentów i odnoszących sukcesy ekonomiczne producentów. Możliwość analizowania czynników produkcji, stanu rynku międzynarodowego i możliwości finansowych pozwoli na zoptymalizowanie działalności gospodarczej i obniży stopię ryzyka. Informatyzacja oferuje również wiele rozwiązań dla rolnictwa. Jeśli jednak światu nie uda się uniknąć negatywnych konsekwencji wynikających z nadmiernego uzależnienia od systemów informacyjnych, czeka nas kolejna era ubezwłasnowolnienia ludzkości przez bezduszne maszyny.

Tabela nr 6. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze opieki zdrowia obywateli.

OPIEKA ZDROWOTNA OBYWATELI
SZANSE ZAGROŻENIA
poprawa stanu zdrowia społeczeństwa i przedłużenie średniego wieku życia oraz wzrost wiedzy specjalistycznej lekarzy „dehumanizacja” opieki medycznej
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
zastosowanie systemów teleinformatycznych do wspomagania diagnostyki medycznej i do natychmiastowego dostępu do danych o pacjentach i lekach możliwość wykorzystania danych o stanie zdrowia ludzi do celów pozamedycznych
bezpośrednia wymiana informacji medycznej miedzy dowolnymi ośrodkami w dowolnym czasie i zakresie zróżnicowanie dostępu do pomocy medycznej
wzrost możliwości zapobiegania masowym zagrożeniom zdrowia oraz reakcji w nagłych przypadkach poważne schorzenia zawodowe w przemyśle komputerowym
„zdalne leczenie”, czyli korzystanie z diagnoz i zalecę lekarskich w domu za pomocą sieci teleinformatycznej „technostres” – z powodu wszechobecności i dominacji techniki
zwiększająca efektywność pomoc systemów eksperckich w diagnozowaniu i analizie kosztów zbyt duże uzależnienie skuteczności leczenia od systemów informatycznych
inteligentne karty zdrowia z zapisem pełnej historii choroby oraz „szpital na przegubie”, czyli urządzenie zalecające i kontrolujące zażywanie lęków przez pacjenta

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Medycyna jest jedna z najwolniej rozwijających się dziedzin naukowych XX wieku. W porównaniu z rozwojem nauk związanych z informatyka lub choćby odkryciami w genetyce, ostatnie stulecie tylko w niewielkim stopniu poprawiło możliwości leczenia i zapobiegania dręczących ludzkość chorób. Jednocześnie zdaje się zwyciężać pogląd, ze opieka nad zdrowiem jest prywatna sprawa każdego człowieka. Od społeczeństwa informacyjnego oczekuje sie, wiec znacznej poprawy skuteczności medycyny oraz powrotu do idei szerokiej opieki socjalnej obywateli. Możliwość natychmiastowego dostępu do pełnej informacji o pacjencie i ciągłego kontrolowania jego stanu zdrowia dzięki mikrochipom, pozwoli lekarzom na szybkie i efektywne leczenie. Jednocześnie pełny dostęp do wiedzy medycznej i wykorzystanie odkryć z innych dziedzin nauki pozwoli poszerzyć wiedzę i pokonać wiele gnębiących ludzkość schorzeń.

Tabela nr 7. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze stosunków pracy.

PRACA
SZANSE ZAGROŻENIA
ograniczenie kontaktów międzyludzkich i wzrost poczucia alienacji
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
zmniejszenie rangi i zmiana ról menadżerów średniego szczebla
oszczędność pracy ludzkiej i jej intelektualizacja podział pracy na zajęcia Madre i głupie
polepszenie warunków pracy bardziej nudna i wyspecjalizowana praca
zmniejszenie bezrobocia poprzez tworzenie nowych zajęć oraz komputerowa kontrole zatrudnionych zwiększenie bezrobocia poprzez stopniowa automatyzacje zajęć odtwórczych
wzrost wydajności pracy i ułatwienia w pozyskiwaniu specjalistów redukcja zatrudnienia w rolnictwie i przemysłach tradycyjnych
wzrost znaczenia pracy na cześć etatu i pracy w domu ograniczenie kontaktów międzyludzkich i wzrost poczucia alienacji
minimalizacja kosztów utrzymania powierzchni biurowych i zmniejszenie absencji przez redukcje przejazdów do pracy powiększenie się luki pokoleniowej i konfliktów społecznych
wzrost ilości czasu wolnego

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Wielu futurologów przepowiada, ze rozwój nowoczesnych technologii i automatyzacja uwolni człowieka od pracy. Istnieje jednak niemało zagrożeń związanych ze sfera pracy w społeczeństwie informacyjnym. Ludzkość pozbawiona konieczności dbania o własne interesy (wyręczona przez maszyny) może utrącić impet gatunkowy i zatrącić sens istnienia. Wykorzystanie tanich i funkcjonalnych maszyn może przyczynić się do pojawienia się powszechnego bezrobocia. Jedyna szansa na rozwój ludzkości wśród powszechnej automatyzacji i informatyzacji jest wysoki i powszechny poziom wykształcenia oraz opiekuńcza polityka państwa wobec ludzi pracy.

Tabela nr 8. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze edukacji i wiedzy.

EDUKACJA I WIEDZA
SZANSE ZAGROŻENIA
wzrost wykształcenia ludzkości i możliwość rozwijania zainteresowań wykształcenie sie wąskiej elity hamującej dostęp do wiedzy
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
wzrośnie zapotrzebowanie na wykształcona i elastyczna sile robocza
usprawnienie nauczania przeładowanie informacyjne
pojawi sie możliwość globalnej teleedukacji groźba całkowitego zastąpienia nauczycieli przez systemy informatyczne
wykorzystywanie komputerów do badan naukowych, dostęp do elektronicznych publikacji bez pośrednictwa bibliotek oraz koordynacja nabytków bibliotek rozkwit ślepej wiary w decyzje komputera oraz zmniejszenie sie pędu do wiedzy i czytelnictwa
egalitarność wiedzy demistyfikująca elitarne ekspertyzy komputerowe fotomontaże umożliwiające niebezpieczne oszustwa
udoskonalenie opracowania map, komputerowe mapy w środkach lokomocji oraz poprawa prognoz pogody elektroniczne zanieczyszczenie zbyt wieloma sygnałami powodująca fałszywe odczyty instrumentów
rozwój dziedzin wiedzy korzystnych społecznie niesłuszne niska ocena pewnych typów wiedzy
elektroniczna forma publikacji umożliwi ich modyfikacje w czasie rzeczywistym ciągle modyfikacje utrudniają powoływanie sie na inne źródła
fragmentacja wiedzy w miarę wzrostu ilości informacji
erozja kontroli praw autorskich

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zachera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Edukacja i ogromna rola, jaka spełnić może podczas transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego, wydaje sie być lekceważona przez większość współczesnych polityków. Dobre wykształcenie pozwoli odnaleźć się ludzkości w nowej rzeczywistości ery informacji, gdzie najbardziej poszukiwani będą specjaliści. Egalitarność wiedzy uniemożliwi elitom politycznym i ekonomicznym manipulowanie społeczeństwem. Niewykształceni staną się bezbronni wobec prawa, grup ekonomicznych i organizacji przestępczych. Rozwarstwienie społeczeństwa, oraz przyjęte kryterium skuteczności i użyteczności pracowników może doprowadzić do wykształcenia się wąskiej elity naukowców.

Tabela nr 9. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze jednostki i społeczeństwa.

JEDNOSTKA I SPOŁECZEŃSTWO
SZANSE ZAGROŻENIA
wyzwolenie ludzi przez zhumanizowane maszyny dehumanizujące i izolujące człowieka interakcje z maszyna
SKUTKI POZYTYWNE NEGATYWNE
zróżnicowanie wzorców życia wraz ze wzrostem różnorodności pracy i możliwości podróżowania zmniejszenie możliwości dostępu do informacji przez jej prywatyzacje
zanik znaczenia miejsca zamieszkania kontrola i zmniejszenie zakresu prywatności
zrównane role kobiet, mężczyzn i dzieci skostnienie percepcyjne
informatyczne wzmocnienia ludzkiego mózgu

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zahera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Erozja współczesnego systemu wartości oraz zmiany związane z przechodzeniem do nowego rodzaju struktury społecznej nie mogą pozostać bez wpływu na kondycje jednostek. Trudno dziś definitywnie ocenić, czy era informacji przyniesie ludzkości wolność czy zniewolenie. Sadzimy, ze siec informacyjna łączy ludzi i tworzy miedzy nimi specyficzna więź. Jednak wielu filozofów ostrzega przed tendencja do zamiany kontaktów bezpośrednich na telekomunikacje. Współcześni myśliciele i socjolodzy obawiają sie również całkowitego braku prywatności jednostki i przeniesienia sie wszystkich form aktywności ludzkiej do sieci informatycznej.

Tabela nr 10. Konsekwencje transformacji w kierunku społeczeństwa informacyjnego w sferze stosunków międzynarodowych.

EKOLOGIA
SZANSE ZAGROŻENIA
zahamowanie degradacji środowiska naturalnego możliwości sztucznego zapewniania podstawowych potrzeb ludzkości obniża stopię zainteresowania ekologia
SKUTKI POZYTYWNE SKUTKI NEGATYWNE
rozwój systemów informatycznych przeznaczonych do kontroli i monitorowania środowiska naturalnego zbyt silne uzależnienie kwestii ekologicznych od systemów technicznych
stosowanie map cyfrowych do analiz ekologicznych i analiz możliwych skutków katastrof ekologicznych osłabienie „świadomości ekologicznej” społeczeństwa
poprawa możliwości systemów zapobiegania katastrofom ekologicznym
międzynarodowa współpraca na rzecz ochrony środowiska

Źródło: opracowanie własne, wykorzystano prace L.W. Zahera, Społeczeństwo informacyjne: aspekty techniczne, społeczne i polityczne, Warszawa 1992

Ochrona przyrody jest dziedzina, w której współpraca międzynarodowa może przynieść całemu społeczeństwu ludzkiemu wielkie korzyści. Społeczeństwo informacyjne dysponować Będzie globalnymi analizami skutków katastrof ekologicznych, dlatego dziedzina ta najprawdopodobniej objęta zostanie szczególnym zainteresowaniem. Oczywiście, jeśli zrealizuje się optymistyczny wariant rozwoju ludzkości. Społeczeństwo podzielone przez finanse i wykształcenie będzie zbyt zajęte rozwiązywaniem własnych problemów, aby zająć się ochrona środowiska. Jednocześnie zwrócenie uwagi światowym dysydentom na pozytywne i negatywne konsekwencje rozwoju społeczeństwa informacyjnego pozwolą, być może uniknąć powyższych zagrożeń.

Liczba zmiennych, jakie należałoby uwzględnić w powyższej symulacji przekracza wielokrotnie dzisiejsze możliwości obliczeniowe ludzi i komputerów, dlatego analizując powyższe dane należy przyjąć wysoka granice błędu. Należy wziąć pod uwagę takie czynniki, jak stopień zaawansowania poszczególnych państw na drodze ku społeczeństwu informacyjnemu, a nawet ku demokracji, upowszechnienie technik teleinformatycznych, poziom kulturalny oraz stopię wykształcenia obywateli. Należy równocześnie pamiętać, ze transformacja nie musi przebiegać jednotorowo, społeczeństwa mogą realizować odmienne modele strategii techniczno-gospodarczej i polityki. Scenariusze dla krajów nie należących do czołówki dają się podzielić na trzy grupy(15):

  1. wstępnego okresu komputeryzacji i informatyzacji,
  2. okresu dyfuzji i upowszechnienia,
  3. okresu zmian jakościowych, modyfikacji i nowych zastosowań.

W wielu scenariuszach rozwoju społeczeństwa informacyjnego występują sprzeczne tezy, z podobnych przesłanek wyciągnięte zostają przeciwstawne sobie wnioski. Trudno wiec sformułować jednoznaczne odpowiedzi na pytania, które nurtują dziś intelektualistów:

  1. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na rynek pracy?
    • Wzrośnie czy obniży się liczba miejsc pracy?
    • Wzrośnie liczba zajęć skomplikowanych czy prostych?
  2. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na edukacje?
    • Poprawi się czy pogorszy poziom i atrakcyjność nauczania?
  3. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na społeczności lokalne?
    • Silniejsza będzie tendencja do centralizacji czy do decentralizacji?
  4. Jaki wpływ rewolucja informacyjna będzie miała na humanizacji życia społecznego i kontakty międzyludzkie?
  5. Powiększy czy zmniejszy sie odstęp pomiędzy państwami cywilizacyjnie i technicznie opóźnionymi a państwami pozostającymi w czołówce?

(11) Opisując możliwości rozwoju społeczeństwa informacyjnego używam terminów: scenariusz, prognoza oraz wizja. Scenariusz jest to szczegółowy plan zawierający dokładne wskazówki dotyczące realizacji i określające sposób zgrupowania układu społecznego. Prognoza jest to przewidywanie, zapowiedz czegoś, oparta na nieokreślonych danych, obliczeniach i objawach. Wizja jest to obraz fragmentu rzeczywistości utworzony przez twórcza wyobraźnie. Przedstawiane przeze mnie treści zawierają elementy charakterystyczne dla wszystkich powyższych terminów, dlatego tez w dalszej części pracy używam ich wymiennie, wybierając jednak najbardziej dopasowane do kontekstu. Znaczenie powyższych terminów zaczerpnięto ze „Słownika wyrazów obcych”, Warszawa 1980.
(12) przyp.aut. termin ten użyty został przez Tadao Uesamo w artykule na temat ewolucyjnej teorii społeczeństwa opartego na „przemysłach informacyjnych”, autorzy większości opracowań na temat „społeczeństwa informacyjnego” uważają, ze termin ten powstał w Stanach Zjednoczonych, swoje informacje czerpie z Instytutu Kultury Japońskiej przy Ambasadzie Japońskiej, niestety nie dotarłam do szerszych informacji o artykule.
(13) Koyama K., Introduction to Information Theory, Tokyo 1968.
(14) Goban-Klas Tomasz, Społeczeństwo informacyjne: szanse, zagrożenia, wyzwania., Warszawa 1996, s. 34.
(15) Zacher Lech, Wizje przyszłości świata, Warszawa 1996.

Wstęp pracy mgr

Manifestacje niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży, przede wszystkim zaś  wzrastająca przestępczość wśród nieletnich, z uwagi na szerokie informowanie o tych zjawiskach przez środki masowego przekazu wywołują niepokój społeczny. Coraz częściej manifestacje te przejawiają się jako czyny i zjawiska szokujące społeczeństwo. Problematyka skuteczności całego systemu resocjalizacyjnego młodzieży, z punktu widzenia społeczeństwa, jest nader ważna i aktualna. Proces resocjalizacyjny jest zadaniem niezwykle trudnym i odpowiedzialnym. Zasadnicza trudność polega na tym, że dzieci niedostosowane społecznie, często zdemoralizowane, nie są skłonne do podporządkowania się obowiązującym w placówkach wychowawczych regulaminom oraz wymogom wychowawców i nauczycieli. Trud włożony w prawidłowe stosowanie form wychowawczych i resocjalizacyjnych może przywrócić dziecko niedostosowane społeczeństwu, a podarowanie mu „nowego życia” daje z pewnością satysfakcję wychowawcom. Należy także mieć na względzie, że młodzież wchodzącą do placówek resocjalizacyjnych cechują różne przeżycia frustracyjne i różne na nie reakcje. Poczucie krzywdy dominuje, wszędzie i zawsze są oni najgorsi, niepożądani, wyizolowani z grupy rodzinnej, z grupy rówieśników, ze szkoły. Toteż rodzi się w nich poczucie pozostawania na marginesie życia społecznego, poczucie obcości i inności. Stopniowo, zależnie od warunków, zaczyna wzrastać niechęć do ludzi, nauki i pracy, pogłębia się postawa antyspołeczna. Pogłębiająca się świadomość izolacji wzmaga poczucie beznadziejności i niemożności wyjścia z tej sytuacji. Narasta natomiast potrzeba odznaczenia się w czynach wzbudzających w „utraconym” lęk, grozę i przerażenie, w swoim świecie zaś podziw, posłuch doprowadzający do bezwzględności w spełnianiu nakazów i uwielbienie. Taka działalność destrukcyjna, będąca głównym elementem życia, pogłębia poczucie niemożności wyjścia z tej sytuacji. Mogą jednak pojawić się jakieś okoliczności i przeżycia, które rozbudzają tęsknotę za życiem normalnym. Ten moment może się stać początkiem procesu resocjalizacji.

W odpowiednich warunkach istnieje nadzieja na powrót do normalnego życia. Coraz wyraźniej pojawia się możliwość: „być jak inni”, budzi się uśpione już pragnienie wyjścia z niekorzystnej sytuacji. Od czasu do czasu jednak wraca dawny stan. Zaczyna się walka ze sobą, do której potrzebne jest oparcie w tym na nowo otwierającym się normalnym świecie. Przeżywanie tych właśnie wahań i zmagań rozpoczyna okres resocjalizacji. Im wyższe są te długofalowe dążenia i im silniejsze, tym większą mają wartość dla resocjalizacji gdyż pobudzają do wysiłku, tak bardzo potrzebnego w każdej adaptacji i jej poczucie odpowiedzialności. Rozwijają się też uczucia dodatnie w stosunku do życia, do człowieka, do pracy.

Niniejsza praca ma charakter badawczy, co wyznaczyło jej konstrukcję. Celem podjętych badań było poznanie działalności resocjalizacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Wałbrzychu.

Praca poza wstępem składa się z trzech rozdziałów.

Rozdział pierwszy przedstawia zawarte w literaturze przedmiotu definicje niedostosowania społecznego i mechanizmy psychospołeczne jego powstawania.
W rozdziale tym omówiono również główne symptomy niedostosowania, takie jak: opór szkolny, wagary i niepowodzenia szkolne, ucieczki z domów, nadużywanie alkoholu
i środków odurzających oraz zachowania agresywne. Osobno potraktowano zagadnienie resocjalizacji, jej zadań i etapów. Szczególną uwagę zwrócono na charakterystykę wychowania resocjalizującego.

Rozdział drugi opisuje metodologiczne podstawy badań. Przedstawiono tu cel
i przedmiot badań, problem główny i problemy szczegółowe, wraz z hipotezami roboczymi oraz zmienne zależne i niezależne. Opisano metody, techniki i narzędzia badawcze, które wykorzystano w pracy oraz scharakteryzowano teren badawczy.

Rozdział trzeci ma charakter empiryczny i prezentuje wyniki podjętych samodzielnie badań.

Pracę oparto na dostępnej literaturze przedmiotu, tj. wydawnictw zwartych
i artykułach z czasopism. Całości dopełnia bibliografia oraz aneks z wykorzystanymi kwestionariuszami ankiet skierowanych zarówno do wychowawców badanej placówki, jak i podopiecznych.

Charakterystyka badanej grupy

z metodologii pracy mgr

W podrozdziale tym dokonam charakterystyki ankietowanych, ze szczególnym uwzględnieniem cech indywidualnych. Cecha – to znamię, właściwość, rys, element odróżniający lub charakteryzujący żywe istoty lub przedmioty, ich czynności i stany oraz zjawiska zachodzące w otaczającej rzeczywistości. Badanymi przeze mnie przejawami będą:  płeć, wiek, staż pracy oraz posiadane kwalifikacje.

Tabela 1.

Charakterystyka badanych z uwzględnieniem płci i wieku

Płeć

Wiek

Kobiety Mężczyźni Ogółem
Lb. % Lb. % Lb. %
20-30 lat 1 50,0 1 14,3 2 22,2
31-40 lat 0 0,0 4 57,1 4 44,5
41-50 lat 1 50,0 2 28,6 3 33,3
51 lat i powyżej 0 0,0 0 0,0 0 0,0
Ogółem 2 100,0 7 100,0 9 100,0

Źródło: badania własne

Tabela 2.

Charakterystyka badanych z uwzględnieniem płci oraz stażu pracy

Płeć

Staż pracy

Kobiety Mężczyźni Ogółem
Lb. % Lb. % Lb. %
Do 5 lat 1 50,0 1 14,3 2 22,2
6 do 10 lat 0 0,0 2 28,6 2 22,2
11-20 lat 1 50,0 3 42,8 4 44,5
21 lat i powyżej 0 0,0 1 14,3 1 11,1
Ogółem 2 100,0 7 100,00 9 100,0

Źródło: badania własne

W badaniach uczestniczyło 9 wychowawców, z czego 22,2% to kobiety, natomiast mężczyźni stanowią zdecydowaną większość – 77,8%. Mając na uwadze wiek wychowawców stwierdzam, że najliczniej reprezentowana jest grupa osób w przedziale między 31 a 40 rokiem życia – 44,5%. Najmłodsi ankietowani, czyli wychowawcy do 30 lat stanowią – 22,2% ogółu. Zatrudnieni w Ośrodku nauczyciele, którzy są w wieku między 41 a 50 rokiem życia stanowią natomiast – 33,3% ogółu ankietowanych. Mając na względzie staż pracy stwierdzam, że największa liczba – 44,5% posiada okres zatrudnienia jako pedagog od 11 do 20 lat. Jak wykazała, analiza badawcza wszyscy zatrudnieni w placówce wychowawcy posiadają wykształcenie kierunkowe, tj. ukończyli studia pedagogiczne o specjalności pedagogika resocjalizacyjna.

Proces niedostosowania społecznego

Formułując pojęcie niedostosowania społecznego można powiedzieć, że niedostosowanie społeczne to zachowanie się naruszające normy prawne, moralne i obyczajowe obowiązujące w społeczeństwie oraz negatywny stosunek do tych norm, kształtujący się u jednostki na skutek jej sytuacji środowiskowej i zaburzeń osobowościowych uwarunkowanych czynnikami biopsychicznymi.

W literaturze przedmiotu brak jest jednoznaczności, jeśli chodzi o mechanizm, który powoduje nieprzystosowanie społeczne. Wiąże się to ze złożonością i różnorodnością przyczyn, a tym samym różnorodnością mechanizmów powodujących nieprzystosowanie społeczne.

Niedostosowanie społeczne powoduje zaniedbania wychowawcze, wychowanie w niesprzyjających warunkach oraz nie osiąganie celów wychowawczych. Przesłanki te, jak i przytoczone wcześniej definicje niedostosowania społecznego wskazują także na etiologię tego zjawiska, na które składają się według J. Konopnickiego dwojakie przyczyny:

  • biologiczne (wewnętrzne) jednostki – w tym ograniczone, np. uszkodzenia centralnego układu nerwowego (powodujące charakteropatie), psychiczne, uwarunkowane przede wszystkim czynnikami dziedziczności i obejmujące sferę emocjonalną i wolicjonalną – w zakresie popędu, co powoduje zmiany psychopatyczne;
  • środowiskowe – wadliwa struktura rodziny, zaniedbania środowiska wychowującego, błędy wychowawcze rodziny i szkoły, wpływ środków masowego przekazu na kształtowanie postawy społeczno – moralnej dzieci i młodzieży dorastającej, czy wreszcie zaburzenia rozwojowe oraz czynniki ekonomiczno – gospodarcze i przyrodniczo – ekologiczne.

Przyczyny te powodują niedostosowanie do warunków życia, do ludzi, do norm oraz do obranych celów i wartości, przy czym środowisko jako czynnik egzogenny niedostosowania społecznego wpływa zarazem na czynniki endogenne jednostki, osłabiając i łagodząc lub wzmagając je.

Stąd pierwotne objawy niedostosowania społecznego – wewnętrznie (charaktero-, psycho- i neuropatie) mogą nasilać się, ujawniając zarazem cechy wtórne, zależne od rodzajów wpływów środowiskowych.

Jedną z teorii, opracowanych przez A. Bandurę i R. H. Waltersa, dowodzi, że frustracja potrzeby zależności i miłości we wczesnym okresie życia jednostki, która polega na braku stałej opieki i troski obydwojga rodziców lub jednego z nich, stanowi czynnik pobudzający dziecko do stałej agresji i wrogości. Ma to duży wpływ na przebieg socjalizacji dziecka. Dokonuje się to na zasadzie uczenia. Zachowania agresywne przynoszą redukcję napięcia, są więc nagradzające, a co za tym idzie pojawia się tendencja do wrogich reakcji w sytuacjach konfliktowych. Dziecko normy i wartości przyswaja drogą uczenia się i naśladowania osób dorosłych. Potrzebna do tego jednak jest więź emocjonalna pomiędzy dzieckiem a rodzicami, której w tym przypadku brakuje. Normalny przebieg socjalizacji został naruszony, ponieważ dziecko, które nie wiąże więź emocjonalna z rodzicami, nie ma ochoty ich naśladować, a tym samym uczyć się norm
i wartości, które propagują rodzice. Możliwe jest prawidłowe ukształtowanie mechanizmów kontroli społecznej. W przypadku ich niedorozwoju agresja znajduje wyraz w zachowaniach antyspołecznych[1].

Drugą teorią próbującą wyjaśnić proces nieprzystosowania społecznego jest teoria Cz. Czapów, według której nieprzystosowanie społeczne jest konstruktorem teoretycznym, który składa się z trzech elementów: manifestacji, stanów osobowości oraz czynników dynamicznych i statycznych, determinujących pewne stany osobowości.

Według tej teorii jednostka może stać się wykolejona ze względu na propagowany światopogląd oraz ze względu na hierarchię wartości. Cz. Czapów wyróżnia następujące integracje postaw[2]:

  • integracja socjalna:
    • nihilistyczno agresywna;
    • nihilistyczno wycofująca;
  • integracja dysocjalna:
  • ekspansyjna;
  • dogmatyczno ekspresyjna;
  • restrukcyjna;
  • dogmatyczno restukcyjna.

Teoria ta podaje także dwie strategie oddziaływań ze względu na determinację postaw oraz ze względu na ich integrację.

Jeszcze inną teorią jest teoria rozwoju dojrzałości interpersonalnej M. Warren. Jest to teoria rozwoju dotycząca stosunków interpersonalnych, według której człowiek w swym psychospołecznym rozwoju przechodzi przez siedem kolejnych poziomów integracji, czyli przez siedem kolejnych stadiów rozwojowych. Każdy poziom rozwoju wyróżniany jest ze względu na główny problem, jaki jednostka powinna rozwiązać w celu wzniesienia się na wyższy poziom. Ponieważ stanowią one jeden ciąg, nie można żadnego z tych poziomów ominąć. Według tej teorii, dewiacja jednostki wynika z zafiksowania się na jednym ze stadiów rozwojowych i prowadzi w konsekwencji do[3]:

  • nieadekwatnego spostrzegania samego siebie;
  • nieadekwatnego spostrzegania innych ludzi;
  • nieadekwatnego spostrzegania świata.

Teoria ta twierdzi, że u jednostki zachodzą dwa procesy:

  • proces różnicowania dochodzących bodźców;
  • integracja tych bodźców w struktury poznawcze.

Jednostka im wyżej się wzniesie w prawidłowym integrowaniu i różnicowaniu, czyli im wyższy poziom dojrzałości interpersonalnej osiągnie, tym jest bardziej dojrzała. Teoria ta odpowiada na dwa podstawowe pytania: Jakich dewiantów wyróżniamy i jakie typy środowisk wychowawczych byłyby korzystne przy danym typie dewiacji z punktu resocjalizacji?” Jakie metody są najbardziej korzystne oraz jaki typ wychowawczy jest najbardziej korzystny ze względu na typ dewiacji?.

Zafiksowana jednostka na etapie pierwszym reaguje psychopatycznie, czuje się ona zespolona ze światem. Na poziomie tym nie ma miejsca na resocjalizację. Zafiksowanie na poziomie drugim powoduje powstanie jednego z dwóch typów zachowań dewiantywnych: aspołeczny agresywny lub aspołeczny pasywny. Zafiksowanie na trzecim poziomie integracji prowadzi do wyodrębnienia jednego  z trzech podtypów dewiacji: niedojrzały konformista, podkulturowy konformista i manipulator. Na czwartym poziomie mogą wystąpić cztery typy dewiantywne: neurotyk aktywny, neurotyk lękowy, zidentyfikowany z podkulturą oraz reaktywny w sytuacjach traumatyzujących. Zafiksowanie na pozostałych trzech poziomach nie powoduje dewiacji, nie posiada groźnych skutków psychospołecznych, ani dla jednostki, ani dla społeczeństwa.

Powyższa teoria podaje charakterystyki jednostek zafiksowanych na poszczególnych poziomach, cele kierunkowe oddziaływań resocjalizacyjnych, cechy środowiska wychowawczego, typy kontroli, cechy wychowawcy prowadzącego grupę oraz sposoby i zasady postępowania. Teoria ta jest teorią kompleksową, na podstawie której można przeprowadzić dokładną diagnozę, a także cały proces resocjalizacji[4].


[1] W. Bandura, R. H., Walters, Agresja w okresie dorastania, Warszawa 1968, s. 32

[2] Cz. Czapów, Wychowanie resocjalizujące, Warszawa 1987, s. 99

[3] L. Pytka, Teoretyczne problemy diagnozy w wychowaniu resocjalizacji, Warszawa 1986, s. 139

[4] O. Lipkowski, Dziecko społecznie niedostosowane i resocjalizacja, Warszawa 1971, s. 88